Son Haberler

Vesayet Denetimi

-
Eylül 1, 2022
Vesayet Denetimi

Yerinden İdare Kuruluşlarının merkezi idare tarafından, legal tertip etmelerle hudutlu olarak denetlenmesidir.

Vesayet Denetimi

Vesayet teftişi, devlet müesseselerinin merkez ve taşra teşkilatları arasındaki teftiş mekanizmasıdır. Kanunda öngörülen teftiş yetkisinin kullanılmasıdır.

Vesayet teftişi; kamu müesseselerinin merkez ve taşra teşkilatları arasındaki hiyerarşinin bir gereği olarak merkezin, taşrayı sorgulama yetkisidir. Yerel yönetler, bereketli ve aktif hizmet beklenen kuruluşlardır. Hizmetlerdeki bereketlilik için özerk bir yapıya gereksinimleri vardır; ancak bu özerklik merkezi yönetten tamamen bağımsız olma yetkisi vermez. Yerel teşkilatların merkezi idarenin teftişi altında yakalanması harekâtlarını içeren teftiş mekanizması genel olarak “vesayet teftişi” olarak adlandırılır. Emel, merkez ve mahalli teşkilatlar arasında “yönetimsel tamlık” ve “geçim” sağlamaktır. Yönetin tamlığı uygulamaları, genellikle üniter tekçi devletlerde görülür. Yazımızda; bu teftiş mekanizmanın çeşitlerini ve özelliklerini irdeledik.

Tanım

Vesayet teftişi, merkezi yönetin, yerinden idare kuruluşlarının “hudutlu olarak” sorgulanması işlemlerini kapsar. Tüzükteki vesayet teftişi tanımı ise şöyledir; “merkezî yönet, mahallî yönetler üzerinde, mahallî hizmetlerin yönetin tamlığı prensibine uygun biçimde yürütülmesi, kamu görevlerinde birliğin sağlanması, cemiyet veriminin korunması ve mahallî gereksinimlerin gereği gibi karşılanması emeliyle kanunda belirtilen temel ve usuller dairesinde idarî vesayet yetkisine sahiptir”.

Yerel idareler, ehemmiyeti her geçen gün artan teşkilatlardır. Merkezi idarenin yerel teşkilatlar üzerindeki teftiş yetkisi ise hudutludur. Bu yetki, “yapılan operasyonların hukuka uygunluğunun teftişi” biçiminde dar bir çerçevede verilmiştir. Tüzükteki “yönetin tamlığının vesayet yoluyla sağlanması” biçimindeki ifade, vesayet makamlarının yerel yönetlerin kararlarını yargıya taşınması biçimine dönüşmüştür.

Tüzüğün 127. maddesinde tertip edilen vesayet teftişine tabi taşra üniteleri; yerel idareler, şehir özel yönetleri, belediyeler ve köyler biçiminde sıralanmıştır. Bu üniteler üzerinde merkezi usulün “vesayet teftişi” yetkisi vardır.

Vesayet Teftişi Yetkileri

Vesayet teftişinin bireyler ve harekâtlar üzerinde yetkileri ve teftişe tabi olmayan yetkileri de şöyledir;

Bireyler üzerindeki yetkileri: Mahalli yönet ve iş kuruluşları uzuvlarının geçici olarak görevden uzaklaştırılması yetkisi vardır. Hukuka göre, bireyler üzerinde vesayet yetkisi hudutludur. Tüzük, yerel yönet ünitelerinin merkezi yönet tarafından seçilmesine ve görevden alınmasına imkân vermiyor. Tüzüğün alakalı maddesine göre, “mahalli yönetlerin seçilmiş uzuvlarının, uzuvluk sıfatını kazanmalarına ait itirazın çözümü ve kaybetmeleri mevzusundaki teftiş yargı yolu ile asıllaşır” ifadesi yer alır. Aynı maddeye göre, merkezi idareye yerel üniteler üzerinde “geçici görevden uzaklaştırma” yetkisi verilmiştir.
Harekâtlar üzerindeki yetkileri: İptal, onama, erteleme, düzenleme, kararların yine görüşülmesi arzı ve yargıya müracaat etme yetkisi verilmiştir. “İptal etme” ve “onama” yetkilerinin kullanılabilmesi için bu yetkilerin kanunla sarihçe vesayet makamına verilmesi koşulu aranır. Merkezi idare “kararın yine görüşülmesini isteme” yetkisine de sahiptir. Vesayet makamına ayrıca, yaptığı harekâtlar hakkında “yargıya müracaat etme” yetkisi de verilmiştir. Kararın uygulanmasını durdurmak için “erteleme” arz edebilen vesayet makamı, istisnai bir karar olarak değiştirerek onama yetkisini kapsayan “değiştirme” de isteyebilir. Vesayete tabi makam, harekâttan evvel vesayet makamından izin alabilir.
Vesayet teftişinin kapsamadığı yetkiler: Kanunda öngörülen hudutlu bir yetki olan vesayet yetkisini kullanabilen vesayet makamının ikame yetkisi yoktur. Başka Bir Deyişle yerinden idare üniteyi yerine geçemez, ismine harekât yapamaz. Ayrıca yerel ünitelere emir ve direktif verme yetkisi de yoktur. 

Yönetimsel Vesayet Nedir?

Yönetimsel vesayet, “yönetsel vesayet” olarak da öğrenilir. Özellikle üniter yapılı devletlerde genel yönet merkez sınıfı ile yerinden idare mahalli alanı arasında yönetimsel açıdan tamlık sağlamayı kasteden teftiş mekanizmasıdır. Yönetimsel vesayet, “yönetin tamlığı” prensibi ile doğrudan iletişimlidir. Merkezi idare, taşra teşkilatları ve yerinden idare mekanizmaları arasında iletişim kuran teftiş biçimidir. Yönet hukukunda ehemmiyetli bir yeri olan yönetimsel vesayetten Tüzük’nın 127. maddesinde bahsedilir. Yönetimsel vesayet merkezi yönetimi, yerel idareler üzerinde teftiş yetkisine sahiptir.

Başka bir tanınma göre de, yönetimsel vesayet; “üniter devleti gözetmek ve kamu hizmetlerinin tüm ülkede en iyi ve balanslı şekilde yerine getirilmesi için merkezi idare uzuvlarının -kanunların verdiği yetki dahilinde- yerel idareler ve hizmet yerinden idare kuruluşlarının uzuvları ve operasyonları üzerindeki teftiş yetkisi”dir.

Yönetimsel Vesayetin Özellikleri

“Yönetimsel vesayet” yetkisi, istisnai bir yetkidir. Yönetimsel bir teftiş biçimidir. Bu nedenle ancak yönetimsel makamlar tarafından icra edilebilir. 
Hukukun genel bir prensibi olarak istisnai yetkiler, dar yoruma tabi yakalanır. Yönetimsel vesayet de, dar yoruma tabi yakalanan bir yetkidir. 
Devlet çıkarlarını, birliğini, kamu hizmetlerinin uyumunu ve meblağlılığını sağlamak ve gözetmek emeliyle uygulanır. 
Yönetimsel vesayetin mevzusu kanuna sabreder ve kanunla hudutludur. 
Merkezdeki bir uzuv, makam veya merkeze bağlı bir memura kanunla tanındığı ve merkeze ait bir yetki olduğu için hiyerarşik katman ve dereceler içinde kullanılmaz. 
Yönetimsel vesayet; yerel idare ünitelerinin kararları, harekât ve eylemleri, uzuvları ve personelleri üzerinde kullanılır. 
Kanunda belirtilen “bozma, onama, erteleme ve değiştirerek onama” gibi hudutlu yetkiler içerir. 

Hiyerarşi Teftişi Nedir?

Hiyerarşi Teftişi, yönetimsel vesayet teftişini bitirici teftiş mekanizmasıdır. Genel yönet sınıfı içerisinde yer alan merkezi idare ile taşra teşkilatı arasında bağ kuran bir teftiş mekanizmasıdır. Kamu müesseselerinde yetki ve görevler açısından “amir-memur” biçiminde yapılan teşkilatlanmalar, hiyerarşik bir yapı ortaya çıkarmaktadır. Bu yapıda amirlerin, memurları veya üstlerin, astları sorgulamasına “hiyerarşik teftiş” ismi verilir. Üstler; hukuka uygunluk, hükümet siyasetleri, bereketlilik, ekonomiklik, tesirlilik, yerindelik, kalkınma tasarılarındaki hedef ve ilkeler doğrultusundan astları üzerinde teftiş yetkisine sahiptir. Astların sicilleri, soymaları, kademe yükseltme operasyonları, disiplin uygulamaları ve görev yerini değiştirme operasyonları gibi uygulamalarda, üstlerin, “hiyerarşik” bakımdan yetkileri vardır.

Yönetimsel Vesayet ile Hiyerarşik Teftiş Arasındaki Farklar Nelerdir?

Yönetimsel vesayet “istisnai”; hiyerarşik teftiş “genel” bir yetkidir. 
Yönetimsel vesayet “dar”; hiyerarşik teftiş “geniş” olarak açıklanır. 
Yönetimsel vesayette emir ve direktif verme yetkisi yoktur; hiyerarşik teftişte bu yetki verilmiştir. 
Yönetimsel vesayet teftişinde, merkezden idare ve yerel idare üniteyi olmak üzere iki ayrı kamu tüzel karakteri mevzubahisidir. Hiyerarşik teftişte ise, tek bir tüzel şahsiyet içerisindeki ast-üst ilişkisidir. Teftişi yapan üst ile sorgulanan ast, aynı kuruluş içindedir. 
Yönetimsel vesayet, merkezin kanundan doğan hudutlu bir yetkisidir ve belirli harekâtlara aittir. Hiyerarşik teftiş, hudutlu ve belirli olmayan geniş bir yetkidir; bir kanun olmasa dahi uygulanabilen mevcut bir yetkidir. 
Yönetimsel vesayette karar tasdik edilmiş olsa dahi tasdik operasyonunun unsuru olmadığı için harekâttan çıkan anlaşmazlık yerel idare ünitesine aittir. Hiyerarşik teftişte tek karar olduğu için karardan çıkan tam anlaşmazlıklardan doğan meseleler devlet karakterine aittir. 
Mali mesullük, yönetimsel vesayet teftişinde yerel idare ünitesine; hiyerarşik teftişte devlet definesine aittir. 
Yönetimsel vesayet yetkisinin kullanımında yalnızca hukuka uygunluk; hiyerarşi teftişinde hem hukuka uygunluk hem de yerindelik teftişi aranır. 
Yönetimsel vesayete tabi üniteler yönetimsel yargıya müracaat etebilir; hiyerarşi teftiş yetkisinin kullanılması neticeyi astlara yargıya müracaat etme hakları verilmemiştir. 

Vesayet Teftişi Hakkında Kısa Anekdotlar

Merkezi idarenin yerel idareler üzerindeki vesayet teftişi aynı ağırlıkta değildir. Bu teftiş muhtelif biçimlerde kendini gösterebilir. 
Köy idareleri üzerindeki vesayet teftişi değişik yerel idarelere kıyasla daha azdır. 
Belediye idareleri daha geniş bir vesayet teftişi altına alınmıştır. Belediye meclisi kararlarının bir kısmı, bütçeleri ve kadroları vesayet makamlarının tasdikine tabidir. 
Şehir Özel Yönetleri üzerindeki vesayet teftişi daha ağırdır. 
Şehir encümeninin başkanı validir. Valinin, şehir genel meclisinin tam kararlarına itiraz etme hakkı vardır. 
Şehir Özel Yönetlerinin bütçeleri ve kadroları, belediye idarelerinde olduğu gibi merkezi idare onayına tabidir. 
Merkezi idare; mesul olduğu görev ve hizmetleri yerine getirebilmek için coğrafik gidişat, ekonomik koşullar ve kamu hizmetlerinin gereklerine göre şehir, ilçe ve bucak biçiminde teşkilatlanır. 
Merkezi idarenin temel taşra üniteyi şehirlerdir. Bakanlıklar, hemen hemen her şehirde hizmet üniteleri ve bazı bölge kuruluşları oluşturur. Şehirler, bu açıdan merkezi idarenin küçültülmüş bir şeklidir. 
Bakanlıklar, kuruluş emelleri ve görevleri güzergahında taşrada şu müesseselerle teşkilatlanır; valiye bağlı şehir müesseseleri, kaymakama bağlı ilçe müesseseleri, merkeze bağlı taşra müesseseleri…