Son Haberler

Ünitaryenizm Nedir? (Tarihi, Öğretileri)

-
Eylül 13, 2022
Ünitaryenizm Nedir? (Tarihi, Öğretileri)

Ünitaryenizm, yüksek bir insancıl sistemdir. Adalet, acıma ve hakkaniyeti vurgular. “Teslis” doktrinini yalanlayarak, Yaradan’nın birliğini kabul eder.

Ünitaryenizm Nedir? Tarihi, Öğretileri

Ünitaryenizm, Hıristiyanlıktan doğan teolojik bir akım veya mezheptir. Dünyanın manevî doğası ile alakalı dogmalardan soyutlanmış fertsel bir inanç sistemidir. Dinlere sarih fikirli ve fertsel yaklaşımdır. Aynı zamanda yüksek bir insancıl düşünce sistemidir. İnsanlığın tabiatındaki hatalardan ziyade tam insanların tabiatında olan bedelleri vurgular. Rastgele bir yasa listesi bulunmaz; katı kaidelere uymak yerine, etik seçimlerin tabiatını şahsi olarak düşünmeye teşvik ederler. Manevi gelişim teşvik edilir. Ateistler, tektanrıcı inanışlar, her türlü dini yönelişe sahip olanlar ünitaryen olabilir. Herkesin fikir birliği sağlaması mevzusunda kaygılanmak yerine kendi şahsi ve ruhsal gelişim ve kavrayışlarına odaklanırlar. Her insanın kendi “manevi arayış” hakkı vardır. Herkesin şahsi inançlarına saygı dinlerler. Denklikçi bakış açısı ile demokratik teşkilatlanmaları teşvik ederler. Natürel insan hakları kavramını önemserler. Ünitaryenizm kiliseleri, “liberal kiliseler” olarak görülür. Yazımızda, Ünitaryenizm ile alakalı ayrıntılı bilgiler bulabilirsiniz.


Ünitaryenizm Etimolojisi

Ünitayenizm’e tabi bireylere “ünitaryen” ismi verilir. “Ünitaryenizm” sözcüğü, 16. asır Avrupa’sında ortaya çıkan bir kelimedir. O yarıyılda Protestan Hıristiyanlar İncil’i kendi dillerinde okuma ve kendileri için açıklama hakkını arz etti. Bu arzda bulunanlardan kimileri “bir Yaradan”dan bahsetti. Bu fikirler, Yaradan’nın üç “şahıstan” oluştuğunu söyleyen Ortodoks Hıristiyanların “Üçlü Doktrini” ile örtüşmedi. Yaradan’nın bir “üçlü” olmaktan ziyade “bir” olduğuna inandıklarından “ünitaryen” olarak öğrenilirlerdi. “Ünitaryen” sözcüğünün Türkçe karşılığı “teslis doktrinine karşı olan kimse” biçimindedir. İngilizcesi “Unitarianism” ve “Unitarian” biçimindedir. Genel olarak “evrensellik” olarak da öğrenilir.

Nasıl Ortaya Çıktı?

Ünitaryenizm, 16. asır ortalarında Avrupa’da ortaya çıkan bir harekettir. İlk olarak Transilvanya Bugünkü Romanya, Litvanya ve Polonya bölgelerinde ortaya çıkmış; daha sonraki senelerde dünyaya dağılmıştır. En ehemmiyetli taraftarları İtalyanlar olarak öğrenilir.

16. asırda Avrupa’daki ülkelerde yaşayan insanlar, İncil’i kendileri için bir okuma ve açıklama taşıtı olarak görmek istediler. Ayrıca, rahip veya kilisenin arabuluculuğu olmaksızın Yaradan ile doğrudan ilişkiye girme ve kendi vicdanlarını dini müesseselerin iddialarına karşı koyma hakkını arz etmeye başladılar. Bir Hayli şahıs, Ortodoks Hıristiyan öğretilerini denetleme ve kendi inançlarını teyit etme gereksinimi duydu. Bu bağlamda ilk Ünitaryen hareketler Polonya ve Transilvanya’da heyetti. Britanya’da İngiltere, Ünitaryenizm “sapkınlık” olarak lanetlendi. “Triloji” inancına karşı olanlara vefat cezası verildi. 1689 senesinde çıkarılan bir yasa ile Ünitaryenizm menedildi. 16. ve 17. asırlarda ünitaryen inançlarını açıklayan erken radikal reformcular, mapus veya vefat cezalarına çarptırıldı.

17. asırda İngiltere Kilisesi’nde “Yaradan’nın birliği” inancı çevresinde büyüyen ünitaryen yaklaşım yaygınlaştı. “İngiliz ünitaryenciliğinin babası” olarak öğrenilen Gloucester Mektep Müdürü John Biddle, fikirleri nedeniyle mahkûm edildi ve 1662 senesinde cezaevinde can verdi. Piccadilly’deki St James Üniversitesi Rektörü Dr. Samuel Clarke’in “The Scripture Doctrine of the Trinity” Trilojinin Kutsal Kitap Doktrini isimli kitabı 1712 senesinde yayımlandı. Kitapta, yüksek iftiharın sadece Yaradan’ya veya Baba’ya verilmesi gerektiği korunuldu. Daha sonraki senelerde Ünitaryenizm, Avrupa’da büyük miktarda dağıldı. Ünitaryen doktrinleri, kurulan kilise teşkilatlarında ifade edilmeye başlandı. 18. asrın ikinci yarısından itibaren kilisenin daha önceki karşıları da ünitaryen öğretilerini özümsemeye başladı. Bu karşılara “usçu karşılar” ismi veriliyordu.

Ünitaryenizm’in devlet kilisesine muhalefeti ve Fransız Devrimi prensiplerine verdiği destek, 1790’larda baskıyı artıran İngiltere’de etkin değildi. Amerika’da Ünitaryenizm, New England’da 18. asrın sonlarında gelişen bir efor halinde geldi. Amerika Birleşik Devletleri ünitaryenizmi, 19. asrın ilk yarısında ünitaryen düşüncenin en güçlü misalini sergileyerek liderlik konumuna yükseldi. Bu sırada Birleşik Kraliyet’taki ünitaryen kiliseler Ortodoks Hıristiyanlar tarafından hücuma uğruyordu. İngiltere’de Ünitaryenizm, 1813 senesine kadar legal hale gelmedi. Bu süreçte Amerika ve Avrupa’da ehemmiyetli bilim adamları, sanatçılar ve bürokratlar ünitaryen fikirleri özümsemeye başladı.

19. asırda ünlü feylesof James Martineau, ananesel Ünitaryenizm’i, İncil metinlerine sabrederek, “arınmış düşünceyi” devrimcileştirerek us ve aydınlanmış vicdanı temel alan yeni bir açılıma götürdü. Bu yarıyılda mezhepsel yapılar geliştirildi ve sonunda 1928 senesinde bugünkü ünitaryen heyetler oluşturulmaya başlandı. 20. asrın ilk yarısından itibaren ünitaryen hareketler dünya genelinde bir hayli ülkeye dağıldı. Bu akımların çoğu, bağımsız olarak İngiltere’de alana gelen ruhsal evrim sürecini direniyordu. Üniteryan kuruluşlar, 1995 senesinde kurulan “International Council of Unitarians and Universalists ICUU” Beynelmilel Ünitaryen ve Evrensel Konseyi altında toplandı. Daha sonraki senelerde bir hayli ülkede bağımsız müesseseler oluşturuldu.

Ünitayenizm’le alakalı bazı ehemmiyetli tarihler ve hadiseler de şunlardır;

Ünitaryenizm, teşkilatlı bir kilise olarak 16. asır Protestan Reformu’nda doğdu. Polonya ve Transilvanya’da 1560’lı senelerde ortaya çıktı ve 10 sene içinde Transilvanya’da bir din olarak tanınmaya başladı.
İngiltere’de Ünitaryenizm fikirleri, John Biddle’in yazıları ile 1615-1662 seneleri arasında tartışıldı. John Biddle, “Ünitaryenizm’in babası” olarak öğrenilir.
İngiltere’de ilk ünitaryen cemaat, 1774 senesinde Essex Chapel’de ortaya çıktı.
Bu yarıyılda seçkin bilim adamı olan oksijenin bulgucusu ve bakan Joseph Priestley, hareketin oluşmasında kilit rol oynamıştır.
Ünitaryenizm’in Kuzey Amerika yaradılışı, Birleşik Kraliyet versiyonuyla çok fazla ortak noktaya sahiptir. İlk Amerika Birleşik Devletleri Ünitaryenizm Kilisesi 1793 senesinde kurulmuştur.
1825 senesinde kurulan “American Unitarian Association”, 1961 senesinde kurulan “Unitarian Universalist Association”ın temelini oluşturur.
Günümüzde “Üniteryen Üniversalizm” ismi altında liberal Hıristiyanlar, Yahudiler, Budistler, insancıllar ve yeryüzündeki bir hayli dinden insanlar bir araya gelmiştir.
Tarihsel olarak Kuzey Amerika’daki ünitaryen hareket, Avrupa hareketinin bir parçası değildir. Amerika’daki üniteryanist fikirler; Avrupalı muhacirlerden ve ziyaretçilerden etkilenmesine karşın, büyük oranda 1740’ların “Büyük Uyanışı”na ve kapsadığı Calvinist fikirlere karşı bir reaksiyondur.


Ünitaryenizm Öğretileri

Ünitaryenizm, Hıristiyanlıktaki bir hayli ananesel doktrini yalanlayan teolojik bir akımdır. En ehemmiyetli reddiyeleri “teslis” inancı yerine “Yaradan’nın birliği”ni korunmalarıdır. Hz. İsa’yı “Yaradan’nın oğlu” olarak kabul ederler; ancak Hıristiyanların aksine yaradan olarak görmezler. İlk günah ve mukadderat gibi doktrinleri de yalanlarlar.

Üniteryanizm’in ehemmiyetli doktrinlerinden kimilerini şöyle sıralayabiliriz;

Ünitaryenler, Yaradan’nın birliğine inanır. Bu birlik, her şeyin reel ve temel tabiatıdır. Tıpkı yaratılışın bir olduğu gibi insan da birdir.
İnsanların Hz. Âdem ve Hz. Havva’dan yüklendikleri bir günah yoktur. Herkes günahından mesuldür. Kimse, başkasının günahını yüklenmez.
Hz. İsa, her insan gibi bir insandır. Ona tapınılmaz; zira bunu Hz. İsa da istemez.
Kutsal Kitap İncil, ünitaryenler için ehemmiyetli bir metin olmasına karşın, öbür kutsal kitaplardan ve dini ananelerden de kılavuzluk istenir.
Şeytan; objektif bir varlıktır, makûslukların efsanevi kişiliğidir.
Cehennem, iblisin ananesel ikamesidir. Yaradan’dan bölme hissi ve sevgisizlik; cehennemdir.
Üniteryanizm, herkese saygı ve fırsat denkliğini destekler. Irk, cinsiyet, cinsel yönelim veya dini inanç gibi rastgele bir keyfî veya tesadüfî etmenler de dahil tam eziyetler ve ayrımcılıklara tamamen karşıdır.
Ahlakî standartlar şahsın kendisine ait olmadıkça, şahıs reel ahlâka sahip değildir. İnsan cemiyetlerinde yaygın olarak kabul gören bir ahlâk çerçevesi olmalıdır. Ancak insanlar, şahsi bir ahlâka sahip değilse bu yeterli değildir.
Herkesin, başkalarına saygı dinleme, herkes için dünyayı iyi bir yer yapma mesullüğü vardır.
Etik ve ahlâkî mevzularda karar vermek imkânsızdır. Daha evvel uğraşacak çok daha ehemmiyetli şeyler vardır.
İnsan usu ve deneyim, manevi reelin tanımlanmasında son otorite olmalıdır.
Ünitaryenler, şahısları ahlâkî bir Ortodoksluğa zorlamazlar. Fertlerin kendi neticelerine erişmeleri teşvik edilir.
Bir Hayli mevzuda evrensel bir konsensüs vardır; ancak muhalefet hakkı saygı görür.
Eşcinsel konutluluk arz edenler, öbür çiftlerle aynı haklara sahiptir.
Ünitaryenler, etraf meselelerine duyarlıdır. Bir Hayli etraf koruma teşkilatlarında faal rol alırlar.
Barış, adalet, bağışlama ve uzlaşma kültürlerini teşvik ederler.
Savaşın yanlış olduğunu kabul etmekle beraber, zorunluluğu mevzusunda geniş bir görüş yelpazesine sahiptir. İnsanların çatışmalarını ve ihtilaflarını çözmek için savaş ve şiddetten daha iyi yollar bulunmalıdır.
Ünitaryenizm, politik bir hareket değildir. Fakat siyasi çıkarları vardır ve siyasetlerinin manevi bir desteği bulunur.
Sosyal ve siyasal alanda faal olmalarına karşın, rastgele bir politik parti veya teşkilata bağlı değillerdir.

Kaliforniya’daki bir ünitaryen kilisesi

Ünitaryen Üniversalizm Nedir?

Ünitaryen Üniversalizm, “Üniteryenizm” ve “Evrensellik” olarak da adlandırılan özgürlükçü bir akımdır. Temeli Ünitaryenizm’dir. 1961 senesinde ortaya çıkmıştır. Üniversalist Kilisesi ve Amerikan Unitarian Derneği isimli iki tarihsel Hıristiyan mezhep toplulukları 1961 senesinde Amerika’da birleşti. Her ikisi de Amerika Birleşik Devletleri merkezlidir. Bu birleşme neticeyi “Ünitaryen Üniversalizm” organizasyonu ortaya çıktı.

Bu akım; hakikat ve anlam için özgür ve mesul arama kavrayışı üzerine kurulmuştur. Öğretileri arasında tüm dünya dinlerinden ve bir hayli değişik inançtan misallere tesadüfülür. Özgürlükçü ve çoğulcu bir harekettir. Üniteryen Üniversalistler; insancıl, agnostik, deist, ateist, neo-pagan, Hıristiyan, Müslüman, Musevi, Budist, monoteist, panteist veya politeist olabilir. Değişik daha bir hayli inanç sistemi ve akımdan üyeleri vardır. Fikirleri; manevi bedellere ve şahsın şerefine saygı, ruhsal gelişim, adalet, denklik ve insan ilişkilerinde şefkat dingilinde oluşturulmuştur. Barış ve özgürlük de ehemmiyetli doktrinleri arasındadır. Ruhsal gelişim için kilise yerine “ortak arama” fikrine özümsemişlerdir.

Dünya genelinde bu akımla irtibatlı binden fazla cemaat derneğine abone şahısların rakamı 220 binin üzerindedir. Üniteryen Üniversalistlerin toplam rakamının da takribî 800 bin şahıs olduğu varsayım ediliyor.

Ünlü Ünitaryenler

Ünitaryenizm’e tabi bazı ehemmiyetli adlar şunlardır;

Joseph Priestley bilim adamı,
Elizabeth Gaskell romancı,
Charles Dickens yazar,
Thomas Jefferson Amerika Birleşik Devletleri üçüncü başkanı,
Louisa May Alcott çocuk yazarı,
Paul Newman, Kurt Vonnegut insancıl yazar,
Sarah Adams yazar,
Frank Lloyd Wright yazar,
Tim Berners-Lee İnternet bulgucusu,
John Quincy Adams Amerika Birleşik Devletleri başkanı,
P. T. Barnum sirk sahibi,
Béla Bartók bestekar,
Dorothea Dix sosyal reformcu,
Ralph Waldo Emerson yazar ve düşünür,
Edvard Greig bestekar,
Sylvia Plath şair,
Mary Wollstonecraft feminist,
Christopher Reeve oyuncu,
Pete Seeger müzisyen,
Lord Bullock tarihçi.

Ateşli Bardak ve ünitaryenler…

Üniteryanizm’le Alakalı Kısa Bilgiler

İngiltere’de ilk Uniteryen Kilisesi, 1774 senesinde Londra’daki Essex Street’te kurulmuştur. Bu kilise, aynı zamanda İngiliz Uniteryen Merkezi’dir.
2013 Temmuz ayında İngiltere ve Galler’de de eşcinsel konutluluğun legal statü kazanmasında ünitaryenler ehemmiyetli bir rol oynamıştır. 
Ünitaryenler günümüzde “teslis” müzakereleri gibi teolojik mevzulardan çok vicdan ve inanç özgürlüğü mevzularına daha fazla vurgu yapmaktadır.
Ünitaryenler genellikle Hıristiyan olarak görülür; ancak günümüzde bir hayli dinden üyeleri vardır.
“Flaming Chalice” Ateşli Bardak, Üniteryanizm’in simgeyidir. İlk olarak İkinci Dünya Savaşı sırasında Amerikan Ünitaryen Hizmet Kurulu tarafından kabul edilmiştir. O zamandan beri, tüm dünyadaki ünitaryenler, bu sembolü “liberal bir dini cemaat” olarak kimliğini ifade etkenin bir yolu olarak görür.
Ateşli Bardak’i planlayan Çek asıllı Hans Deutsch, bu tasarımda Çek dini reformcu Jan Hus’dan ilhan almıştır. Hus, rahiplere karşı fikirleri nedeniyle “sapkın” olarak duyuru edilmiş ve 1415 senesinde kazıkta yakılmıştır.
Ateşli Bardak’in üstündeki alev sevgi, hakikat ve özgürlük ruhunu temsil eder. Ateş ayrıca, yalnızca Jan Hus’u değil, dini özgürlük ismine can veren şahısları hatırlatır.