Son Haberler

ÜFE-TÜFE Nedir? Nasıl Hesaplanır?

-
Eylül 2, 2022
ÜFE-TÜFE Nedir? Nasıl Hesaplanır?

ÜFE-TÜFE Nedir? Nasıl Hesaplanır?

Bir ülke ekonomisinde makro ekonomik performans; işsizlik oranı, maliyetler genel seviyeyi ve enflasyon oranı ile ölçülerek bulunur. Enflasyon, maliyetler genel seviyesindeki aralıksız çoğalış neticeyi paranın değerinin düşmesi biçiminde ifade edilebilir. Ekonomide mevzubahisi olan enflasyon tipleri; tüketmelerin toplam yapım ölçüsünü aşmasıyla oluşan arz enflasyonu ve maliyet çoğalmalarının ürün maliyetlerindeki çoğalışa neden olduğu maliyet enflasyonudur. Arz enflasyonu farklı vaziyetlerde oluşur. Bir ülkenin ithalatının ihracatından fazla olmasıyla dış ticaret sarihi alana kazanç. Para gereksinimi oluşur ve bu gereksinim karşılıksız para basma vaziyetini doğurur. Bu da merkez bankasının öbür döviz kurlarına eşdeğer olmaktan bırakıp piyasaya fazla para talep etmesiyle hakikatleşir. Paranın değeri düşer ve aynı para ile daha az mülk ve hizmet alımı yapılabilir. Bu vaziyet de arz enflasyonuna neden olur. Maliyet enflasyonu ise arzın çokluğu karşısında daha fazla mülk talep edilmesi vaziyetinde oluşur. Bu da daha çok makine, iş eforu ve yatırım mülkü gerektirir. Yapılan yapım tüketmelerinden dolayı maliyet çoğalışları üretilen mülkün maliyetine yansır. Bu sebeple maliyet enflasyonu alana kazanç.

Enflasyon oranlarının ölçülmesi için de piyasadaki TÜFE harcayıcı maliyet endeksi ve Toptan Eşya Fiyatları Endeksi üretici maliyet endeksi oranlarından yararlanılır. Üretici maliyet endeksinin kısaltması evvelden Toptan Eşya Fiyatları Endeksi olarak kullanılmaktaydı fakat artık Toptan Eşya Fiyatları Endeksi yerine “ÜFE” olarak kullanılmaktadır.

Yurt içi ve yurt dışı piyasalarda yaşanan ani iniş çıkışların değişmesi, enflasyon oranlarına bağlıdır. Enflasyon seviyesinin tanımlanmasında da TÜFE ve ÜFE ehemmiyetli rol oynamaktadır. Bu nedenden dolayı finans piyasaları açısından TÜFE ve ÜFE bilgileri büyük ehemmiyet taşımaktadır. İki endekste de maliyetler genel seviyesindeki aralıksız çoğalışlar ölçülmektedir. Bunun nedeni ise bazı mülklerin maliyetinin çoğalması ya da bir seferlik maliyet çoğalışlarının enflasyon olarak kabul edilmemesidir.

TÜFE

Yalnızca hane ulusu tarafından harcanan mülk ve hizmetlerin maliyetindeki çoğalışı ölçer. TÜFE sepetinin içinde yiyecek ve içkisiz meşrubatlar, içkili meşrubatlar ve tütün, giyim ve pabuç, ev, su, elektrik, gaz ve öbür yakıtlar, mobilya, konut aletleri, sağlık hizmetleri, eriştirme hizmetleri, haberleşme hizmetleri, cümbüş ve kültür, eğitim, restoran ve oteller gibi muhtelif mülk ve hizmetler bulunur. Aralarında akrabalık ilişkisi olan veya olmayan ancak aynı konutta ikamet eden hane milletinin ve yurt içinde yaşamayan turistlerin yaptığı şahsi tüketim harcamalarına içerir. Piyasada alım-satım mevzusu olan tam mülk ve hizmetlerin maliyetlerini araştırmak muhtemel olmadığı için hane milletinin bütçesinde en fazla yer edinen mülk ve hizmetler tespit etilerek örneklem oluşturulur. Bu örneklemdeki mülk ve hizmetler belli ağırlıklar verilerek endekse dahil edilir.

Yani yalnızca harcayıcının kullandığı mülk ve hizmetler ile temel lüzumlarda oluşan maliyet dalgalanmalarını ölçer. Tüketim tüketmeleri enflasyonun 2/3’sini oluşturduğu için enflasyon dalgalanmalarında çok büyük bir hisseye sahiptir. Oluşan çoğalışlar faiz oranlarının da çoğalmasına neden olur. Faiz oranlarının çoğalması da piyasada doların değer kazanmasını ve kuvvetlenmesini sağlar. Bu da maliyetlerde ciddi anlamda yükseliş olacağının işaretidir. Türkiye’de, takribî 16.00 saatlerinde TÜFE bilgileri açıklanarak yatırımcılar bilgilendirilir.

ÜFE

Belirli bir yarıyıl içerisinde yapımı yapılan ve yurt içinde satışa sunulan mülk ve hizmetlerin, üretici maliyetlerinin zaman içindeki maliyet metamorfozlarını araştırarak ölçen endekstir. ÜFE sepetinde kömür ve linyit, çiğ petrol ve doğalgaz, metal madenleri, yiyecek ürünleri, meşrubatlar, tütün ürünleri, tekstil ürünleri, giyim ürünleri, kağıt ve kağıt ürünleri, kimyeviler, metalik olmayan öbür mineral ürünler, ana metaller, fabrikasyon metal ürünler, mobilya, öbür erişim vasıtaları, elektrik, gaz yapım ve dağıtımı, basım hizmetleri, elektrikli ekipman gibi mülk ve hizmetler yer almaktadır. Mülk ve hizmet sektörlerinde yapım reelleştiren üreticilerin piyasa talep ettiği mülklerin maliyetlerindeki metamorfoz takip edilir. Bu endekste yapımı yapılan mülk ve hizmetlerin, ödentiler dahil edilmeksizin oluşturulan peşin maliyetleri araştırılır. Toptan satış maliyetlerindeki metamorfozlar aylık periyotlarla ölçülür. ÜFE bilgilerindeki çoğalış bono ve pay tahvili piyasalarında düşüş yaşanmasına neden olur. Zira faiz oranları ve ÜFE eş güzergahlı endekslerdir. Faiz oranlarının çoğalmasıyla dolar değer kazanır ve kuvvetlenir. Şayet tersi vaziyet hakikatleşirse de dolar değer kaybeder.

TÜFE, harcayıcının yaşam maliyetini ölçen ve satın alma hareketlerini araştıran bir endekstir. ÜFE ise yapımın maliyetini ölçer ve üreticilerin piyasaya mülk ve hizmet talep ederkenki hareketlerini inceler. Ekonomi siyasetini yürüten fertler, harcayıcı maliyet endeksi ile üretici maliyet endeksini araştırıp tahlil ederek enflasyonun sebeplerini kavrarlar ve enflasyonu düşürmek için siyasetler geliştirirler.

TÜFE ve ÜFE’nin kullanılmasındaki temel emeller; enflasyonun ve ekonomideki maliyet hareketlerinin izlenmesi, maliyetlerin tanımlanması, ekonomi siyasetlerinin tanımlanması, yatırım kararlarının alınması ve muhasebe hesaplarının yapılmasıdır.

TÜFE ve ÜFE Nasıl Hesaplanır?

Harcayıcı maliyet endeksi TÜFE hesaplanırken, ilk olarak ülkenin genelini temsil eden misal kitlenin bir sene içinde hangi mülk ve hizmete ne kadar para tükettiği hesaplanır. Ayrıca her mülk ve hizmetin toplam tüketmeler içerisindeki ağırlıkları tanımlanır. Senenin her ayının belli günlerinde alınan mülk ve hizmetlerin maliyetlerindeki metamorfoz belirli ağırlıklara göre ölçülür. Her ayın 25’inden sonra oluşan maliyet çoğalışı bir sonraki ayın enflasyonunun hesaplanmasında kullanılır. TÜFE tüketmeleri beş ayrı coğrafi bölgede, on altı şehri içererek hesaplanır.

Üretici maliyet endeksi ÜFE ise; tarım, madencilik, imalat sanayi, enerji sektöründeki ürün ve hizmetlerin maliyet başkalaşımları üzerinden hesaplanır. Harcayıcı maliyet endeksinin, üretici maliyet endeksine oranla yüksek olması maliyet enflasyonun yaşanacağına dair bir işarettir. Faiz, hammadde, fiyat ve ara mülk maliyetlerindeki çoğalışlardan kaynaklanan enflasyon bir vakit sonra harcayıcı maliyetlerine yansır. Harcayıcı maliyet endeksi, üretici maliyet endeksinden yüksek ise enflasyonun iç arzın canlılığından kaynaklandığı söylenebilir. Arz enflasyonunun bir bulgusu olan bu vaziyet para talebinin ve kazancın yükselmesiyle oluşur.

Harcayıcı maliyet endeksi ve üretici maliyet endeksleri kullanılarak enflasyon oranı ve senelik kira çoğalışı oranı hesaplanır. Bu hesaplamaların yapılabilmesi için her yıl başında Türkiye İstatistik Müesseseyi tarafından TÜFE ve ÜFE ağırlıkları tanımlanır. Tanımlanan ağırlıklar formülize edilerek internet üzerinden otomatik hesaplama yapılabilir.