Son Haberler

Türkiye’de Madencilik ve Maden Faciaları

-
Eylül 19, 2022
Türkiye’de Madencilik ve Maden Faciaları

Türkiye’deki maden felaketleri ve madenciliğin sektörel gelişimi hakkında yazılmış inceleme.

Türkiye'de Madencilik ve Maden Faciaları

1.Madencilik Kavramı ve Kısa Tarihçesi 

Madencilik literatürde kısaca, ” yer altındaki madenlerin incelenmesi, çıkarılması ve işletilmesiyle alakalı teknik ve usullerin tamı” olarak belirlenir. Para bedeli bulunan ve bir mülkün üretilmesi için zorunlu olan enerjiye sahip ya da piyasada değiş-tokuş edilebilen  Kömür, bakır, altın, çinko, demir, çakmak taşı, olijist vb. gibi madenler, endüstriyel çiğ maddeler olarak öğrenilirler. Madencilikte temel olan, maden yataklarının aranması, işletilmesi, projelendirilmesi ve mevzubahisi madenin zenginleştirilmesidir. 

1.2 Dünya’da Madenciliğin Tarihi

Dünya’da öğrenilen ilk Maden’in Svaziland’daki Aslan Mağarasından çıkarıldığı söylenir. 43.000 senelik olduğu tespit edilen bu madende Paleolitik yarıyılını insanlarının Olijist taşı çıkardığı ispatlanmıştır. Bkz. Madencilik Macaristan’da eş biçimde Neandertal insanların silah üretiminde kullandığı çakmaktaşı çıkardıkları sahalar keşfedilmiş. Erken yarıyıllarda yapılan madenciliğin bir öbür ö eği ise Mısırlılarca Sina Yarımadasında işletilen Turkuaz madenidir. Colomb evveli Amerika’da Cerillos Maden Bölgesi de keşfedilen cevher yataklarından sadece birisidir. Bunun yansıra, madencilikte kullanılan ilk maden 1627 senesinde Slovakya’da maden kuyusunun açılması sırasında kullanılmıştır. 

1.3 Türkiye’de Madenciliğin Tarihsel Gelişimi 

Türkiye, maden yatakları bakımından zengin bir ülkedir. Türkiye Büyük Millet Meclisi Araştırma Komiteyi Raporuna 2010 göre, Türkiye’nin maden yapımı, dünya popülasyonuna göre kıyas edildiğinde %1,1 iken, bu oran gelişmiş ülkelerde %14,6,  büyümekte olan ülkelerde %25,2; Cin, Hindistan, Ortadoğu ve öbür Asya ülkelerinde ise  %22,4’tur. Türkiye’nin, Dünya madencilik sektörüne %1,1’lik katkısı minik gibi görünse de, toplam popülasyonu ve ülkenin büyüklüğü göz önüne alındığında bu sayı oldukça iyi bir seviyededir. Türkiye’de, madencilikteki son büyümeleri kavramak, açıklamak ve inceleme edebilmek için, Türkiye’de madenciliğin başladığı senelerin genel özelliklerini öğrenmek ve bunları sınıflandırmak ehemmiyet talep etmektedir. Türkiye’de madenciliğin evrimini Tunçel 2011 3’e ayırmaktadır: 

1.3.1 Tarihi Çağlarda Türkiye’de Madencilik 

Anadolu’da yapılan kazılar, Madenciliğin insanoğlu kadar daha önceki olduğunu ortaya koymuştur. Tarihte öğrenilen ilk Altın paranın Lidyalılar tarafından basıldığı öğrenilen bir asıldır. Anadolu’da M.O 7000’lerde madenlerin çıkarılıp işlendiği ve satıldığı bir yarıyıl yaşanmıştır. Milattan evvel, Ergani Bakir yatağını Fenikeliler, Asurlular ve Cenevizliler işletmiştir. Aynı biçimde Murgul Bakir yatağı da Cenevizliler tarafından işletilmiştir. İlk çağlarda Marmara adasında Mermer çıkarılarak heykeller yapılmış; 13.yy’da Gümüşhane’de Gümüş madenleri işletilmiştir.

1.3.2 Osmanlı zamanında Madencilik Çalışmaları 

Osmanlı’da madencilik ilk zamanlarda deyimi caizse ” devlet”eliyle idarenmiş bir tekel sanayi olarak karşımıza çıkmaktadır.  1815 senesinde Bandırma yakınlarında Bor, 1829 senesinde Zonguldak’ta Taşkömürü, 1848 senesinde Bursa-Harmancık’ta Krom bulunmuştur.  Devlet, bu senelerde madencilik sektöründeki ışığı görerek maden sahiplerinden %25 gibi bir pay alınmasını öngören Maden Nizamnamesini kanunlaştırmıştır. Lakin bu siyaset muhtelif nedenlerden dolayı galibiyete erişememiştir. Daha sonraki senelerde üst üste 1869,1886 ve 1906 senelerinde üç ayrı maden kanunu çıkarılmış ve 1906 senesinde çıkarılan maden kanununa göre firma izni suresi 99 sene olarak tanımlanmış ve devlet hisseyi de %1-20 arasında koşul koşulmuştur. 

1.3.3 Cumhuriyet Döneminde Türkiye’de Madencilik 

Cumhuriyet yarıyılına bakıldığında, özellikle ilk senelerde ulusal siyasetlere dönüş yapılıp, devletin fabrikalarına sahip çıkıp yabancı yatırımdan el sürüklemesiyle beraber daha milletçi büyümelerin yaşandığı söylenebilir. İzmir İktisat Kurultayı 1923, bu yönde alınan kararlar ışığında özel kesimi finanse edebilmek için  İş Bankası ve Türkiye Sanayi ve Parasalın Bankası kurulmuştur. Fakat, ülkenin savaştan yeni çıkmış olması, bu sektöre yeterli takviyenin verilememesine yol açmıştır. 

Madenlerin daha yararlı biçimde aranması ve tespit edilmesi emeliyle 1935 Maden Tetkik Ve Arama Genel Müdürlüğümarmara Üniversitesi Enstitüsü kurulmuş, madenlerin işletilmesini sağlamak için ETI Bank, 1940 senesinde Ereğli Kömür Şirketi Müessesi EKI kurulmuştur. 1954 senesinde Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı ve 6309 rakamlı maden yasayı yürürlüğe girmiştir.  1978 senesinde  çıkarılan 2172 rakamlı yasayla bir çok kömür şirketi devletleştirilmiş; fakat imaldeki düşüş nedeniyle 1983 senesinde çıkarılan 2804 rakamlı yasayla sahiplerine iade edilmiştir. Bu büyümeleri, 1983 senesinde Türkiye Taş Kömürü ’nün kurulup, günümüzde de hala yürürlükte olan 3213 rakamlı Maden Yasasının yürürlüğe girmesi izlemiştir. Türkiye’de bugün 60 değişik maden cinsinde madencilik yapılmaktadır. Son senelere bakıldığında Türkiye’nin madencilik sektöründeki ihracat hisseyi %2,5 olarak öngörülmüştür. 

2. Türkiye’de Maden Felaketleri 

Türkiye, her gün 176 iş kazasının yaşandığı ve bu asılların medyaya yeterince yansıtılmadığı bir ülkedir. TMMOB’un araştırmalarına göre, Türkiye’de her gün vasati 3 isçi yaşamını kaybediyor ve 5 emekçi de yaralanıyor. Bu bilgiler, Türkiye’yi emekçi vefatlarında Avrupa’da birinci ve Dünya’da dördüncü yapıyor. Bu denli güvenlik sarihlerinin olduğu bir ülkede madencilik gibi tehlikeler taşıyan sektörlerde de ölümcül kazaların olması kaçınılmazdır. Türkiye’de maden felaketlerinin 1983’ten itibaren kronolojik bir sıralanması altta yapılmıştır Madencilik Kazaları

1983 Armutçuk Grizu Trajedisi: 7 Mart 1983 tarihinde Zonguldak’ın Armutçuk beldesindeki taş kömürü ocağında grizu patlaması sınrası alana gelmiş ve  103 emekçi hayatını kaybetmiştir.

1990 Amasya Grizu Trajedisi: 7 Şubat 1990 tarihinde Amasya’da, Yeni Çeltek Kömür Şirketi’ne ait maden ocağında alana gelen grizu patlaması ile 68 emekçi yaşamını kaybetmiştir.

1992 Kozlu Grizu Trajedisi: 1992 senesinde Zonguldak’ın Kozlu ilçesindeki taş kömürü ocağında alana gelen zincirleme patlamalarda 263 madenci hayatını yitirmiştir. 13 Mayıs 2014 tarihindeki Soma felaketine kadar, Türkiye Cumhuriyeti tarihinin azami vefatlı maden kazası olmuştur.

26 Mart 1995 tarihinde Yozgat’ın Sorgun ilçesinde, grizu patlaması sonrasında 38 maden emekçisi yaşamını kaybetmiştir.

22 Kasım 2003 tarihinde Karaman’ın Ermenek ilçesinde, özel bir işletmenin işlettiği kömür ocağında grizu patlaması nedeniyle 10 emekçi hayatını yitirmiştir. Emekçilerin cesetleri vakadan günler sonra çıkarılabilmiştir.

8 Eylül 2004 tarihinde Kastamonu’nun Küre ilçesinde bulunan yeraltı bakır ocağında, karbonmonoksit ve değişik gazların tesiriyle 19 emekçi hayatını kaybetmiştir. 

10 Aralık 2009 tarihinde Bursa’nın Mustafakemalpaşa ilçesindeki maden ocağında, 19 emekçi grizu patlaması ile oluşan göçük altında yaşamını kaybetmistir.

Odaköy maden kazası: 23 Şubat 2010 tarihinde Balıkesir’in Dursunbey ilçesinde grizu patlamasında 17 birey ölmüştür.

Karadon maden kazası: 2010 senesinde Zonguldak’ta, 30 emekçi yaşamını kaybetmiştir.

Küçükdoğanca maden kazası: 2010 senesinde Edirne’nin Keşan ilçesinde 3 birey yaşamını kaybetmiştir.

8 Ocak 2013 tarihinde Zonguldak’ın Kozlu ilçesinde, Türkiye Taşkömürü Kurumu’na ait kömür ocağında metan gazı patlaması sonrasında 8 emekçi yaşamını kaybetmiştir.

2014 Soma Komur Madeni Faciasi:  13 Mayıs 2014 tarihinde Manisa’nın Soma ilçesinde, Soma Holding tarafından işletilen kömür ocağında alana gelen patlama sonrası 301 birey yaşamını kaybetmiştir. Şu ana kadarki Türkiye’de en büyük can kaybının yaşandığı maden kazasıdır.

Ermenek Maden Kazası: 2014 senesinde, Karaman’ın Ermenek ilçesinde bulunan kömür madenini su basması neticeyi 18 emekçi hayatını yitirmiştir.

Kaynakça:

Özgür Gündem – Maden Kazaları
Tuncel, Niray&Cillioglu Asli,  Türkiye’de Madenciliğe Genel Bakış, 2011.
Ersnt&Young, Dünya’da ve Türkiye’de Madencilik Sektörü Raporu, 2010.
Türkiye Büyük Millet Meclisi Araştırma Komiteyi Maden Yapımı Raporu, 2010.