Son Haberler

Tsunami Nedir, Nasıl Oluşur? Tarihteki Önemli Tsunamiler Nelerdir?

-
Eylül 14, 2022
Tsunami Nedir, Nasıl Oluşur? Tarihteki Önemli Tsunamiler Nelerdir?

Tsunami Nedir, Nasıl Oluşur? Tarihteki Önemli Tsunamiler Nelerdir?

Deniz ve okyanuslarda, muhtelif doğa vakaları neticeyi fazla enerji suratından oluşan uzun periyotlu dalgalardır. Denizaltındaki zelzelelerin tsunamiye neden olduğu fikrini ilk kere Yunan tarihçi Thukydides, Peloponnesos Savaşları kitabında ortaya atmıştır. Japoncada liman dalgası anlamına kazanç. Bu kelime ilk kez 15 Haziran 1896’da Japonya’da yaşanan ve 21 bin bireyin vefatıyla sonuçlanan Büyük Meiji Tsunamisi’nden sonra, Japonların dünyaya yaptığı dayanak çağrısında yer almış ve dünya dillerine yerleşmiştir. Tsunami sismik deniz dalgaları şeklinde de ifade edilir.

En Çok Nerede Görülür?

Tsunamilerin yüzde 80’i Pasifik Okyanusu’nda hakikatleşir. Öteki okyanus ve denizlerde ise tsunami seyrek görülür.

Tsunami Neden Oluşur?

Okyanus veya denizlerin tabanında alana gelen çok şiddetli zelzeleler, volkan patlamaları, nükleer patlamalar, dev fırtınalar, heyelanlar veya meteor düşmesi neticeyi deniz zeminin çökmesi veya kayması ile tsunami oluşabilir. Deniz dibinde büyük harekete neden olan bu hadise, aynı zamanda büyük ölçüdeki suyun yer değiştirmesine de yol açar. Çoğu tsunami, kıyıya yakın ya da uzak zelzeleler sebebi ile oluşur. Dalga gruplarının gerçek nedeni, enerji boşalımları ve zelzele neticeyi oluşan kabuksal deformasyonlardır.

Fırtına nedeniyle oluşan tsunami meteotsunami olarak öğrenilir. Tsunamiye neden olan zelzeleye ise tsunamijenik zelzele denir. Bir zelzelenin tsunamiye yol açması, ne kadar şiddetli olduğu ve ne kadar derinde hakikatleştiğine bağlıdır. Ancak denizdeki her zelzele tsunami oluşturmayabilir.

Tsunami Nasıl Oluşur?

Tsunamiler yaradılış, dağılma ve su baskın-tufan safhası olmak üzere üç safhadan geçer. Okyanus tabanındaki yer kabuğunun kırılmasıyla oluşan zelzele suratından okyanus ya da deniz suyunun balansı bozularak su kütlesi karışır. Buna yaradılış safhası denir. Oluşan dalgaların sarih denizlerden kıyılara doğru dağıldığı kısım dağılma aşamasıdır. Su Baskın-tufan düzeyinde ise kıyıdaki mesken alanları, yollar, köprüler su altında kalır.

Deniz ya da okyanus tabanında büyük bir hareket asıllaştığında, tonlarca su çok büyük bir enerjiye sahip olur. Bu enerji de ancak suyun sığ yerlere doğru çok süratli gitmesiyle boşalabilir. Hakikatinde tsunami dalga treni denilen bir hadiseyle başlar. Buna göre tek bir dev dalga hareket eder ve bu dalgayı peş peşe birkaç devasa dalga daha izler.

Tsunami sarih denizlerde süratli başlar ama dalga boyları çok yüksek olmayabilir; sığ sularda ise bu dalgaların sürati azdır ama yüksekliği daha da çoğalır. Dalgalar serinkanlı sulara ve kıyıya uzandıkça yavaşlasa da devasa ebatlara erişebilir. Bu surattan da dev dalgalar bir yere vurduğunda yıkım eforu yüksektir. Çarpma anından sonra dalgalar geri çekilir ve daha da şiddetli olarak yine tesirini gösterir. Tsunami dalgalarının ilki ve sonuncusu hasarsızken bu büyü gidişler ile dalgaların eforu binlerce ton ağırlığa erişebilir. Bundan dolayı da tsunamiye maruz kalan her şey büyük hasar görür.

Tsunaminin öteki gelgit ya da dalgalardan farkı, su zerreciklerinin çekilmesi neticeyi hareket kazanmasıdır. Kapalı havzalarda, körfezlerde, göllerde, rüzgâr ya da zelzelelerde oluşan minik periyotlu dalgalar, tsunamiden değişiktir ve salınım diye adlandırılır. Tsunami hemen ve 4-5 dalgadan oluşur ve kısa müddette tesirini kaybeder. Salınım ise daha geç, daha fazla dalgadan oluşur ve daha sonra uzun müddet tesirlidir.

Sayılarla Tsunami

Bir tsunami dalgası 50-60 metrelik bir yüksekliğe çıkabilir. Bu da vasati 13 katlı bir apartmanın boyuna denktir. Olağanda okyanus dalgalarının sürati saatte 90 km ortamındayken tsunami sırasında dalgaların sürati 1000 kmyi bulabilir. Bu sayı ise takribî bir yolcu uçağının süratine denktir.

Dalga Yüksekliği Nasıl Ölçülür?

Tsunami genellikle büyük oranda can ve mülk kaybına neden olur. Devasa dalgalar, önüne çıkan her şeyi basitçe yutar. Tsunaminin yüksekliği zarar gören bölgede yapılan tahlillerle ortaya çıkar. Yapılarda ve ağaçlardaki su izleri, deniz kabukları ve algların taşındığı yerler, hasar gören ağaçların yükseklikleri gibi işaretler dalgaların verdiği hasarı ortaya koyar.

Tsunami Sırasında Ne Yapmak Gerekli?

Genelde devirici dalgalardan evvel okyanus veya denizden gelen gök hengamesi veya uçak sesini anımsayan bir uğultu dinlenebilir. Ayrıca tsunami olasılığı olan bölgelerde zelzele olunca, kıyıda kollanan su çekilmeleri tsunaminin habercisi kabul edilir. Kıyıdaki su, tsunami başlangıcından evvel aşikar biçimde çekilebilir. Öyle ki deniz tabanı görülebilir, balıklar çırpınmaya başlayabilir. Tsunaminin uzun dalga boyu sebebi ile kıyıya erişmesi ve çekilmesi bazen bir saati bulabilir. Misalin 2004’te Hint Okyanusu’nda yaşanan tsunamide bu bilgilerden yola çıkan 10 yaşındaki İngiliz çocuk Tilly Smith, suların geri çekilmesinin tsunami göstergesi olabileceğini bildiği için surata yakın bireyin yaşamını kurtarmıştır. Smith, daha sonra BM’de bu mevzuyla alakalı bir konuşma yapmış ve bir seyyareye onun ismi verilmiştir.

Tsunami sırasında elbette yapılacak ilk şey kıyıdan hemen uzaklaşmaktır. Kıyıda tsunamiyi izlemek yerine bir an evvel daha yüksek bölgelere çıkmak gereklidir. Tsunami, durup izlenebilecek bir doğa hadiseyi değildir. Kıyıya vuran dalgalar tsunamiyi izlemeye çalışanları basitçe çekecektir. Tsunami dalgası içinde bir canlının hareket etmesi güçtür. Canlı-cansız kapsadığı her şey, sürücü gücün enerjisi bitene kadar tsunami dalgası ile beraber hareket eder. Bu surattan tsunami sırasında bulunduğunuz yeri süratle terk etmelisiniz. Teknede, denizde bulunanlar ise kıyıdan uzaklaşıp, sarih denizlere giderek dalganın tesirinden kurtulabilir.

Tarihteki Ehemmiyetli Tsunamiler Nelerdir?

Tarihte kaydolunan en daha önceki tsunami M.Ö. 1630’da Yunanistan’da Santorini Adası’nda volkan patlaması ile oluşmuştur. Girit’i deviren dalgaların Minos medeniliğinin sonunu da hazırladığı düşünülür.  
21 Temmuz 365’te İskenderiye’de 50 binden fazla bireyin zelzelenin yol açtığı tsunamide can verdiği öğrenilir. 
1607 senesinde Bristol Tsunamisi’nde İngiltere’de 2 bin birey yaşamını kaybetmiştir.  
1609’da Rodos Tsunamisi nedeniyle takribî 10 bin birey ölmüştür.  
7 Temmuz 1692’de Jamaika’da zelzelenin yol açtığı tsunamide binlerce birey ölmüştür.   
1700’de Cascadia Tsunamisi’nde Amerika kıtasının Kuzeybatı Pasifik sarihlerinde büyük bir zelzele alana gelmiş ve bu zelzele dev dalgalara neden olmuştur. Zelzelenin yol açtığı tsunamide takribî 30 bin birey ölürken Japonya’da bu facianın neden olduğu zararı anlatan 300 senelik kayıtlar bulunmuştur.  
1755 senesinde Lizbon Tsunamisi ile 15 metreyi bulan dalgalar suratından Portekiz’in üçte birinden aşırısı, takribî 100 bin birey yaşamını kaybetmiştir. Voltaire’in Candide İyimserlik adlı eserinde bahsettiği bu vakada, sarih denizdeki zelzele ve ardından gelen dalgalar büyük hasara yol açmıştır. Barbados’ta dahi sezilen hadise, Atlas Okyanusu’nun bir ucundan öbürüne zarar verdiği öğrenilen tek tsunamidir. 
8 Ağustos 1868’de Şili’de 15 metreyi bulan dalgalar suratından binlerce birey ölmüştür.  
1883’te Krakatoa Volkanı Patlaması’nda patlamaların sesi 3000 mil uzaktaki Rodriquez Adası’nda, Sri Lanka’da, Bangkok’ta, Avustralya’nın batı kıyılarından dahi dinlenmiştir. Patlama neticeyi alana gelen tsunamide 36 bin birey ölmüştür.  
1896’da Sanriku Tsunamisi’nde 30 metrelik dev dalgalar suratından Japonya’nın kuzeydoğusunda 280 kmlik sahil şeridi devrilmiş ve 20 binden fazla insan ölmüştür.  
28 Aralık 1908’de İtalya’daki zelzelede Sicilya’da takribî 120 bin birey ölmüştür.  
1 Eylül 1923’te Japonya’da 11 metrelik dalgalar Sagami Körfezi, Kanto Ovası, Atami ve Nebuvaka’yı yıkım etmiş, bu hadisenin sonucunda takribî 150 bin birey yaşamını kaybetmiştir. 
3 Mart 1933’te Japonya’da alana gelen tsunamide, Sanriku’da 2990 birey ölmüştür.  
1 Nisan 1946’da Alaska’da 35 metreye erişen dalgalar Hilo, Havai ve Aleut adalarını devirmiş, 165 bireyin vefatına neden olmuştur. Tsunami Alaska kıyılarından başlayıp beş saatte Havai’ye varmıştır.  
1960’ta 9,5 şiddetindeki zelzele ile kayıtlara geçen Şili’de, asrın en büyük dalgaları takribî 2300 bireyin vefatına yol açmıştır. Dalgalar, saatte 750 km süratle takribî 17 bin km yol kat etmiş ve Japonya kıyılarına erişmiştir.  
1963’te İtalya’da Vajont Barajı’nda, alana gelen heyelan suratından oluşan tsunami suratından 2 bin birey ölmüştür. 
28 Mart 1964’te Alaska’daki tsunamide, 30 metreye erişen dalgalar 130 bireyin yaşamını kaybetmesine neden olmuştur.  
17 Ağustos 1976’da Filipinler’de Mindanao Adası’nda 8 bin birey tsunamide ölmüştür.  
18 Temmuz 1979’da volkan patlaması suratından oluşan tsunamide Endonezya’nın Lomblem Adası’nda 539 birey ölmüştür.  
16 Ekim 1979’da denizin dibindeki toprak kaymaları suratından Fransa’da Nice’te oluşan tsunamide 23 birey hayatını yitirmiştir.  
1 Eylül 1992’de Nikaragua’da zelzelenin yol açtığı tsunamide, 11 metrelik dev dalgalar 170 şahsı öldürmüştür.  
12 Aralık 1992’de Flores Adası’nda 1690, Babi Adası’nda 263 birey tsunami yüzüne can vermiştir. 
12 Temmuz 1993’te Japonya’da Okuşiri Adası’nda deniz dibindeki zelzele suratından oluşan tsunami ile 200 birey yaşamını kaybetmiştir.  
3 Haziran 1994’te Endonezya’da Batı Cava’da 60 metreyi bulan dalgalar 223 bireyin vefatına neden olmuştur.  
11 Kasım 1994’te Mindoro Adası’nda tsunami suratından 70 birey ölmüştür.  
21 Şubat 1996’da Peru’nun kuzey sahilinde zelzele suratından alana gelen tsunami ile 12 birey yaşamını kaybetmiştir.  
17 Temmuz 1998’de Papua Yeni Gine’deki zelzelede denizin altındaki zemin kaymasıyla alana gelen tsunami sebebiyle 3 bin birey ölmüştür.  
26 Aralık 2004’te Endonezya’nın Sumatra İsmesin’daki 9,2 büyüklüğündeki zelzele ile oluşan tsunami, Güney Asya’da 200 binden fazla bireyin yaşamına mülk olmuştur. Kaydolunan en büyük 3. Zelzele, bugüne kadarki yıkım eforu azami tsunamiye yol açmıştır. Hint Okyanusu’na kıyısı olan dört ülke, 10 katlı bina yüksekliğindeki dalgalardan etkilenmiştir.  
11 Mart 2011’de Japonya’nın Töhoku bölgesinde 9,0 büyüklüğünde oluşan zelzeleden sonra dalgaların boyu 37.9 metreye kadar erişmiş, bu dalgalar takribî 500 km süratle Havai’ye varmıştır. Tsunami tüm Pasifik’e dağılırken Güney ve Kuzey Amerika’da, Alaska’dan Şili’ye kadar olan bölgede tsunami ihtarları yapılmış, Fukuşima Nükleer Elektrik Santrali’nde de tsunami neticeyi kazalar alana gelmiştir. Zelzele ve tsunamide 15 binden fazla insan can vermiş, takribî 3700 birey hali hazırda bulunamamıştır.