Son Haberler

Tespih Nedir, Özellikleri Nelerdir?

-
Eylül 15, 2022
Tespih Nedir, Özellikleri Nelerdir?

Tespih, bir kültürdür. İman, hobi veya koleksiyon emeliyle kullanılabilir. Ustaların hünerine göre binlerce tasarımı bulunur.

Tespih Nedir, Özellikleri Nelerdir?

Sanat dalı, iman taşıtı, şifa, nazarlık, baht gibi anlamları olan ve seneler seneyi elden ele gezen tespihlerin nazenin yapılarıyla her din ve cemiyet için ehemmiyetli bir yeri vardır. Muhtelif taşlar ve materyallerden üretilen tespihlere bazen bir koleksiyonerin sergeninde, bazen camideki bir Müslüman’ın elinde, bazen de bir arabanın dikiz aynasında tesadüfebiliriz. Ninelerimizin elinden düşürmediği 99’luk tespihler, gençlerimizin fiyaka satmak veya stres atmak için salladığı 33’lük tespihler herkesin hayatının bir yerinde karşılaştığımız objelerdir. Kehribar tespihleri hayranlıkla izlerken kesinlikle bir Oltu tespihi sahibi olmak isteriz. Kukaların hastaları vardır, Ametist tespihlerin müdavimleri… Her yarıyılda değişik tasarımlarla kullanılmış olan tespihlerin dünyasını tanımaya ne dersiniz?

“Tespih” sözcüğü genellikle “tesbih” biçiminde okunur ve yazılır. Ancak “tesbih” biçimindeki kullanılması yanılgılıdır. “Sena edip methetmek”, “daim ve devamlılık”, “namaz” gibi anlamları vardır. Ayrıca tespih, Allah’ı anmak için kullanılan “Sübhanallah” ifadesinin bir anlamıdır.

Dini terimleri yinelemek veya Allah’ı zikretmek taşıtı olan tespih, bazen stres atmak için bazen de aksesuar olarak kullandığımız boncuk şeklindeki muhtelif taş, nesne ve değerli madenlerden yapılmış, ipe dizilmiş ulusa biçimindeki bir nesnedir. Tespihler genellikle 33 ve 99 adet boncuktan oluşur. 7, 9 ve 11 boncuktan oluşan tespihler de vardır. Dergâh ve dergahlarda 500’lük ve binlik tespihler kullanılmaktadır. Kimilerinin biçiminde de olabilir.

Tespih, kullanılan materyalin enderliği, tane ve imamelerin kocamanlığı, rengi, sesi, işlenmesi ve emekçiliği gibi unsurlara göre değerlenir. Misalin tornada işlenen bir tespihle elde yapılan bir tespih arasında değer farkı vardır. Yumuşak materyallerle işlenen tespih ile sert bir taşla yapılan tespihin değeri değişik olacaktır. Değerli taşlar ile renkli sırça materyaller arasında da şifa özellikleri, dokusu ve sesi gibi değişiklikler olması natüreldir. Tespihin sesi de meraklısı için oldukça ehemmiyetlidir. Değerli taşlardan yapılan tespihlerin sesleri insanı durgunlaştırır. Büyük tanelerin verdikleri ses daha barizdir. Taneler ile imame arasındaki renk ve doku geçimi de tespih üretiminde dikkate alınan unsurlar arasındadır. Tespih tanelerinin çapı ve ebadı geliştikçe değeri çoğalır. Tespihte kullanılan materyaller, ses, doku ve renk geçimi ve sağladığı faydalar bakımından muhtelif özellikler sağlar. Her materyalin ayrı özelliği ve değeri vardır.


Tespihin Tarihçesi

Tespihlerin tarihi bütün olarak öğrenilmiyor. Hangi yarıyılda ortaya çıktı, ilk olarak hangi millet kullandı ve nasıl dağıldı suallerinin yanıtını vermek çok güç. Ancak ilk olarak Budistlerin ve Hinduların kullandığı doğrultusunda genel bir kanı var. Hindistan’dan Ortadoğu ve Avrupa’ya dağıldığı hipotez ediliyor. Tespih, her uygarlıkta dini emeller için kullanılmıştır. Allah’ı anmak ve dua etmek için bir taşıt olarak dağılmıştır. Ancak bazı yarıyıllarda tespihlere değişik anlamlar da yüklenmiştir. Mesela avda baht getirdiği, düşmandan ve hastalıklardan gözettiği biçiminde inanışlar da olmuştur. Muska ve nazarlık hedefiyle de kullanılmıştır. Bazı taşlardan üretilen tespihlerin şifa dağıttığına da inanılmıştır.

Tespihlerin İslam tarihi ve Osmanlılarda ehemmiyetli bir yeri var. Hz. Muhammed sav, ashabına parmaklarının eklemleri ile tespih sürüklemelerini öneri etmiştir. İlk Müslümanların da hurma ve zeytin çekirdekleri ile minik taşları tespih sürüklemek için kullandıkları doğrultusunda bilgiler vardır. Hatta ipe düğüm atarak, düğümlerin tespih gayesine kullanıldığı da dini kaynaklarda yer alan bilgiler arasında. Ancak İslamiyet’in doğduğu ilk yıllarda ipe dizili boncuk veya muhtelif nesnelerin dua veya zikir için kullanıldığına dair bir bilgi bulunmuyor. Bu nedenle İslamî kaynaklarda Allah’ı anmak ve zikretmek için rastgele bir materyal kullanma zorunluluğu bulunmuyor. Günümüzde ise tespihler özellikle camilerin ehemmiyetli bir parçasıdır.

Osmanlı yarıyılında da tespihler dua, zikir ve şifa emelleriyle çok sık kullanılmıştır. Kuka tespihleri eldeki bakterileri öldürdüğü için, pelesenk tespihleri ise sürükledikçe koku yaydığı için Osmanlı veziriazamlarının seçim ettiği öğrenilmektedir. Osmanlı zamanında çocuklara 8 yaşından itibaren tespih verilirmiş ki 80 yaşına kadar elinden vazgeçmesin diye… 16. asırdan itibaren dağılmaya başlayan tespihler 1900’lü yıllarda sanat yapıtı olarak üretilmeye başlandı. Osmanlı’nın başka ülkelere hediye olarak yolladığı tespihler şan salmıştır.

Tespihler, öteki inanç kültürlerinin de ehemmiyetli bir taşıtıdır. Budizm ve Hinduizm’de 108 veya 27 taneli, Bahaîlerde 95 taneli, Yunanlarda 17 ve 21 taneli, Şiilerde 45 taneli tespihler kullanılır.

Tespih Nasıl Yapılır, Hangi Parçalardan Oluşur?

Tespihin üretimi, tasarımına göre günler, haftalar hatta aylar sürebilir. Cihazlarda üretilen tespihlerin dışında el üretimi tespihler bütün bir sanat yapıtıdır. Tespih ustasının elinde sanki ilmek ilmek işlenir ve her bir tanesinde sanat vardır. Tespihlerde hat ve ebru sanatı gibi sanat misalleri görmek olası. Tespit ustasının sanatını konuşturduğu yer ise tespihin imamesidir.

Tespihler geçmişte kemâne ismi verilen bir torna aleti ile üretilirdi. Çargûşe ismi verilen delici kısmı, malafa denilen kalıp, rende ve arda denilen kesici aletler kullanılarak üretilen tespihler artık minik torna tezgâhlarında hayat buluyor. Büyük bir yetenek ve hüner ile hazırlanan taneler tek tek ipe diziliyor. Son yıllarda ‘sulu makine’ denilen tezgâhlarda otomatik olarak şekillendirilen ve daha az emek tüketilerek kısa zamanda hazırlanan tespihler piyasada bulunuyor. Bu tespihleri ‘el üretimi’ diyerek yüksek tutarlarla piyasaya süren tespihçiler, tespihin sanat değerine büyük darbe vuruyor.

Tespihin parçalarını ve özelliklerini şöyle sıralayabiliriz: Tane habbe, nişane işaret veya durak, imame, düğüm tanesi, tepelik hatime, püskül kamçı.

Tespihin en ehemmiyetli parçası imamedir. Tespihin zarif ve şık görünümünü bitiren imameler, genellikle tanelerden 4 ila 7 kat daha büyük olur. Sanatkârın hünerine göre binlerce çeşit imame planlanabilir. Ehemmiyetli olan tespih taneleri ile geçimidir. Tespihin iki ucunu birleştirir. Her tespihte değişik biçimlerde imameler planlanabilir. Tespih tanelerinin özelliklerine göre binlerce biçimde imame planlanabilir.

Düğüm tanesi denilen parça ise, imameden çıkan iplerin düğümlenerek içine sıkıştırıldığı parçaya denir. Öteki isimleri takoz, kilit ve frendir. İmamenin üzerinde bulunan düğüm tanesi imame ve tanelerin yukarıya kaymasını önler.

Nişane, durak veya işaret olarak adlandırılan parça ise, 99’luk tespihlerde her 33 taneden sonra 2 adet; 33’lük tespihlerde de her 11 taneden sonra 2 adet bulunur. Pul veya mercimek biçiminde olabilir.

Tepelik veya hatime ismi verilen parça, bazı tespihlerin en tepesinde, imamenin üstünde bulunur. Tespihte kordon kamçı kullanılmışsa bu parçanın üzerine ilave edilir. Bu parçanın üzerine çivi ismi verilen parça da ilave edilebilir. Çivi, hatimenin zarafetini tamamlar.

Kamçı veya püskül; imamenin üstüne bağlanır. İpek, ibrişim, gümüş veya altın teller gibi bir hayli materyal ile yapılabilir. Püskülün üzerinde de taneler bulunabilir.

Tespih taneleri; tespihi oluşturan ana unsurdur. Üretimi ve tasarımı büyük ustalık ister. Bazı tespihlerde her tane tek tek işlenir veya süslenir. Tanelerin çapı 4 ila 10 milimetre arasında değişebilir. Daha büyük taneli tespihler ziynet veya koleksiyon emeliyle üretilir. Minik taneli tespihlere ulus arasında ‘zenne’ veya ‘kadın tespihi’ isimleri verilir.

Tespih taneleri değişik kesim teknikleri ile yapılır. Bu teknikler; İstanbul kesim, şalgamî, arpa kesim, köşeli kesim, uçlu kesim, kesme iki tarafı düz, kapsül, armudî, sığırcık, beyzî, yarım beyzî, kürevî bütün toparlak, mercimek, fıçı, mısır, fasetalı elmas gibi tıraşlanmış ve yuvarlak biçimindedir. Bu biçimler arasında en çok seçim edilen kesim tekniği beyzîdir. Beyzî kesim taneler çekimi ve sesi nedeniyle seçim edilir.

Tespihler Hangi Materyallerle Üretilir?

Tespihlerin üretildiği başlıca taş, ağaç ve öteki bazı materyaller şunlardır;

Fosil tespihler: Kehribar, oltu, lüle…

Değerli taş tespihler: Akik, oniks, zebercet, necef, yakut, zümrüt, ametist, kuvars, sedef, turkuaz, kantaşı, azurit, aytaşı, opal…

Ağaç tespihler: Kuka, palmiye, zeytin, sandal, abanoz, ceviz, elma, gül, kiraz, maun, azobe, bocote…

Hayvansal tespihler: Kaplumbağa, balina dişi, deve kemiği, fildişi, inci, mercan…