Son Haberler

Tellür Nedir? (Özellikleri, Kullanımı)

-
Eylül 13, 2022
Tellür Nedir? (Özellikleri, Kullanımı)

Tellür, çok bilinmez elementlerdendir. Ticari anlamda ehemmiyeti giderek artan maddeler arasında yer alıyor. Genellikle altın madenlerinde yer alıyor.

Tellür Nedir? Özellikleri, Kullanımı

Tellür, sanayide kullanımı giderek yaygınlaşan elementlerdendir. Yarı metal olmasına karşın bazı metallerden daha metal kişiliklidir. Genel olarak altın madenlerinin bileşiklerinden elde edilir. Bu nedenle midir meçhul, çok az elementle bileşik oluşturan altınla bileşik oluşturabilen ender elementlerdendir. İsmini pek dinlemediğimiz; ancak günlük yaşamda kullandığımız bir hayli mahsulde katkısı olan tellür, tabiatta çok az bulunan bir maddedir. Tellür sözcüğü, Yunanca “toprak”, “yeryüzü” ve “dünya” anlamındaki “tellus” kelimesinden türetilmiştir. Tellürle alakalı derlediğimiz yazının alakanızı sürükleyeceğine inanıyoruz.

Tarihçesi

Tellür, 1782 senesinde keşfedilen bir elementtir. Kâşifi, Avusturyalı mineralog ve madenci Franz-Joseph Müller von Reichenstein’dir. Transilvanya Romanya altın madenlerinde bulunmuştur. Reichenstein, Transilvanya’daki madenlerin başmüfettişiydi. Kimya ilmine de ilgi duyuyordu. Araştırmaları sırasında bir altın bileşiğinden yeni bir metal çıkardı. Bu metalin daha evvel öğrenilen bir metal olmadığı anlaşıldı. Reichenstein’in bu bulgusundan bağımsız olarak Macar bilim adamı Pal Kitaibel de, 1789 senesinde tellürü keşfetti. Ancak bulunan bu yeni maddeyle alakalı ilk bilimsel açıklama 1798 senesinde Alman kimyacı Martin Heinrich Klaproth tarafından yapıldı.

Mineralog Reichenstein, yeni bulduğu maddenin bir misalini Klaproth’a gönderdi. Klaproth, bir yazıda Reichenstein’in bulgusundan bahsederek yeni bir element keşfedildiğini doğruladı ve bu maddeye “tellür” ismini verdi. Tellürün kimyevi özellikleri ile alakalı ilk araştırma, Klaproth’un doğrulamasından 34 sene sonra yapıldı. İsveçli kimyacı Jons Jacob Berzelius, 1832 senesinde tellürün özellikleri ve bileşikleri hakkında detaylı bir çalışma yaptı. Tellürün ametal olduğunu tespit etti; ancak metal olan kükürt ve selenyumla aynı grupta olduğuna karar verdi. 18. asır bilim adamlarının kafasını oldukça karıştıran bu tuhaf element, günümüzde metaloit grubunda metal ile ametal arasında özelliklere sahip bir element olarak belirleniyor. 1960’lı senelerde tellür, termoelektrik uygulamalarda kullanılmaya başlandı.


Kimyevi Özellikleri

Tellürün kimyevi sembolü “Te”dir. Atom numarası 52, atom ağırlığı 127,60, yoğunluğu 6,25’tir. Kıymetlikleri -2, 4+ ve 6+’dır. Erime noktası 449,5 derece, kaynama noktası 998 derecedir. Periyodik tablonun 6-A grubunda yer alır. Mavimsi beyaz ve gümüş beyaz renklerindedir. Kristal sistemi müseddestir. Saf hali metalik parlaktır. Hafif toksik, kırılgan ve katıdır. Kalkojen ve metaloittir. Yarı metal ve yarı geçirgendir. Elektrik geçirgenliği ısıya maruz kaldıkça çoğalır. Kolaylıkla toz haline gelebilir. Havayla temasında ısıtıldığında alevlenerek tellür dioksit ortaya çıkar ve mavi bir alevle yanar.

Tellürün bazı bileşikleri şunlardır; tellürik asit, tellür tetraklorür, tellür diklorür, tellür trioksit, tellür monoksit, sodyum tellürür. Kimyevi özellikleri bakımından polonyum, selenyum ve kükürde eş. Bileşikleri de bu selenyum ve kükürdün bileşikleri ile eşlik taşır. Oksijen, kükürt ve selenyumdan daha metal kişiliklidir. Ancak buna karşın yarı metal özellikler gösterir. Alışılmadık biçimde altınla bileşik oluşturabilir altın tellürür. Altınla bileşik oluşturan elementlerin rakamı çok azdır. Dünyadaki altınların çoğu “altın tellürit” minerallerinden elde edilir. Hidrojenle hidrotellürü oluşturur. Halojenlerle birleşerek enerji verebilir. Erimiş tellür, paslanmaz çelik, demir ve bakırı eskitebilir. Kadmiyum tellür, bileşik yapılı bir geçirgendir. Bazı bileşikleri zehirlidir. Kimyevi tepkine girdiği akışkanlarla çözünür, değişik akışkanlarla çözünmez. Su ve hidroklorik asitten etkilenmez, nitrik asitte erir. Oksidasyona dayanıklıdır, uçucu değildir.

Tabiatta gelişigüzel ufalamış olarak bulunur. Tabiatta bulunuşu enderdir. Saf olarak ender bulunur. Yerkabuğunda milyonda 0,001 oranında tellür vardır. Âlemde bulunuşu Dünya’dan daha yaygındır. Âlemde, rubidyumdan daha bol bulunur. Tabiatta bulunan altınların yaygın bileşiklerinde tellür içeriği vardır. Metal sülfür mineralleri de az oranda tellür kapsar. Gümüş, bakır, mermi, cıva ve bizmut madenlerinde bileşik olarak bulunabilir. Tellür kapsayan bazı mineraller ise şunlardır; silvenit, tellürit, kalberit, kalaverit, krennerit, petzit.

Natürel tellür, 8 izotoptan oluşur. Bunlardan 6’sı kararlı izotoptur. Değişik iki izotopu hafif radyoaktiftir. Natürel tellürü oluşturan izotoplar şunlardır; Tellür-130 %33,8, Tellür-128 % 31,7, Tellür-126 % 19, Tellür-125 %7,1, Tellür-124 % 4,8, Tellür-123 % 0,9, Tellür-122 % 2,6, Tellür-120 % 0,1. Atom kütleleri 115-135 arasında değişen ve yarı ömürleri öğrenilen 33 izotopu daha bulunur. Suni radyoaktif izotopları da vardır. Alfa bozunumu sergileyen en hafif elementtir. Tellür atomları zikzak zincirlerden oluşan bir polimerik yapıyı özümser. Kristalin ve amorf olarak iki allotropu vardır. Kristal tellür, metalik parlak, gümüş beyazdır. Amorf tellür ise, siyah-kahverengi bir tozdur. 


Hangi Alanlarda Kullanılır?

Sanayide ince çeper biçiminde kullanılabildiği için değişik yarı geçirgenlere göre daha uzuz maliyeti vardır. Tellür, yaygın olarak güneş bataryalarında ve kauçuklarda kullanılır. Ticari tellür, blisten bakırın elektroliz usulü ile ayrıştırılması sırasında anot balçığından elde edilir. Bu balçıktaki tellür ölçüyü eser ölçüden yüzde 8 oranına kadar çıkabilir. Kostik sodayla çözündürülen tellür, daha sonra uygulanan elektrolizle elementer gidişata geçer. Altın ve gümüş sülfürlerin yakılması neticeyi ortaya çıkan baca tozları ve sülfürik asit imalinde mermi odalardan da elde edilebilir.

Termoelektrik alaşımların ehemmiyetli bir maddesidir. Metalürjik uygulamalarda metal mahsullerin işlenme niteliği için tellürden yararlanılır. Sırça ve seramikleri renklendirmek için kullanılır. Petrol arıtılmışında iyi bir katalizördür. Resim aygıtları ve fotokopi aygıtlarında fotoğraf niteliğini artırmak için tellürden yararlanılır. Paslanmaz çelik ve bakıra kolay işlenmeleri için tellür katılır. Mermiye katılan tellür, dayanıklılık ve sertlik kazandırır. Tellürlü mermi, sülfat asidinden daha az etkilenir. Kadmiyum tellürit, güneş oturumlarındaki ince film olarak güneş ışığını elektrik enerjisine dönüştürür. Bu güneş oturumları amorf silikonlardan daha tesirlidir.

Tellürün kullanıldığı bazı mahsuller şunlardır; renkli sırçalar, optik sırça, mercekler, güneş oturumları, seramik, kauçuk, vurmalı çalgı kapakları, batarya plakası gözeticileri, elektrik mukavemetleri, sentetik elyaflar, yine yazdırılabilir CD ve DVD’ler, kızılötesi idrak ediciler, uydu sistemleri, lastik, tıbbi aletler, yakıt katkısı, gama ve x ışınları dedektörleri…

Tellürün İnsan Sıhhatine Tesirleri

Tellür bileşikleri, hafif toksik elementlerdendir. İnsan bedeninde büyümekte olan ceninlere hasar verebilir, başka bir deyişle teratojeniktir. Bu sebeple kullanımında mesafeli yanaşılmalıdır. Akut zehirlenmeler seyrek görülebilir. Tellüre maruz kalındığında bulantı, kusma ve merkezi asap sistemi zararları gibi vaziyetler ortaya çıkabilir. Kanserojen tesirleri olduğuna dair henüz bir tespit bulunmuyor. İnsanlar için belirlenmiş bir biyolojik rolü ve etrafa negatif tesirleri de ispatlanmış değil.

Bunları Öğreniyor Musunuz?

2017 Nisan ayı içinde Atlas Ummanı’nda keşfedilen bir dağda, karada bulunan tellürden 50 bin kat daha fazla tellür bulunduğu tespit edildi.
Tellür, 1 metreküp havada 0,01 mg’den daha az ölçüde dahi bulunsa bu havayı teneffüs eden insanların solukları uzun zaman sarımsağı anımsayan biçimde makûs kokar. Bu kokuya “tellür soluğu” ismi verilir.
İlk atom bombasının gövdesinde kimyevi bağlayıcı olarak tellür kullanılmıştır.
Bin ton bakırdan takribî olarak 1 kg tellür üretilebilir.
Dünyada üretilen tellürün takribî yüzde 15’i kauçuk ve tekstil mahsulleri imalinde kullanılır.
Kauçuğun yumuşak ve uzun ömürlü olmasını sağlayan madde tellürdür.
Hubble Uzay Teleskopu’nun kızılötesi dedektörünün yüzeyinde tellür de kullanılmıştır.
En çok tellür üreten ülkeler Japonya, Kanada, Amerika Birleşik Devletleri ve Peru’dur.
Dünyadaki tellür yapımı senelik 215 ton civarındadır.
Türkiye’de altın madenlerinde tellür içeriği olmasına karşın ekonomik anlamda yapımı yapılmıyor.