Son Haberler

Sezyum Nedir? (Özellikleri, Kullanımı, Zararları)

-
Eylül 3, 2022
Sezyum Nedir? (Özellikleri, Kullanımı, Zararları)

Sezyum, radyoaktif özellikleri nedeniyle büyük ihtiyatlar gerektiren bir elementtir. Devlet hakimiyetinde üretilebilir, öldürücüdür.

Sezyum Nedir? Özellikleri, Kullanımı, Zararları

Sezyum; insanlar için çok hasarlı, bilim dünyası için çok verimli, nükleer santrallerin bırakılmazı bir elementtir. İçme sularına iğne ucu kadar sezyum katılması halinde öldürücü tesiri vardır. Üç milyon senede 1 saniye kusur oranı olan atom saatlerinin yapıtaşıdır. Son senelerde kanser rehabilitasyonlarında kullanılmaya başlanan radyoaktif sezyumun özellikleri hafife alınmayacak kadar dikkat çekicidir. Çernobil felaketinde etrafa dağılan ışınım, sezyum içeriklidir. Radyoaktif sezyumun üretilmesi beynelmilel uyuşmalara bağlıdır. Sezyumu tanıdığınızda azıcık ürkebilirsiniz!

Tarihçesi

Sezyum, 1860 senesinde keşfedilen bir metaldir. Alman kimyacı Robert Wilhelm Bunsen ve fizikçi Gustav Robert Kirchoff tarafından geliştirilen alev spektroskopisi usulüyle keşfedilmiştir. Saf sezyum, Alman kimyacı Carl Setterberg tarafından 1882 senesinde sezyum siyanürün elektrolizi sırasında izole edildi. Sezyumun ilk pratik uygulamaları 1920 senesinde başladı. 1950’li senelerden sonra nükleer emellerle kullanımı arkasıydı. “Sezyum” sözcüğü, emisyon spektrumundaki parlak mavi çizgiler nedeniyle “gökyüzü mavisi” anlamındaki Yunanca “caesius” kelimesinden türetilmiştir.


Fiziksel ve Kimyevi Özellikleri

Sezyum, kimyevi sembolü “Cs” olan alkali bir metaldir. Atom numarası 55, atom ağırlığı 132,90’dir. Erime noktası 28 derece, kaynama noktası 671 derecedir. Cıva dışındaki tam metallerden daha düşük kaynama noktasına sahiptir. Periyodik element tablosunun 1-A grubunda yer alır. Oda şartlarında gümüşi altın renkli, metalik ve katıdır. Sünek ve oldukça yumuşak bir metaldir. Kolay vurulabilir. Parlak yüzeylidir, yüzeyi havada oksitlenerek matlaşır. Soy olmayan, tepkimeye isteklidir. Özellikleri bakımından rubidyum ve potasyumla eşlik gösterir.

Tabiatta ender bulunan elementler arasında yer alır. Yerkabuğunda en bol bulunan metaller arasında 50. sıradadır. Maden sularında da bulunan sezyumun başlıca minerali polüsittir. Polüsitin takribî yüzde 30’u sezyum kapsar. Bu mineral, aynı zamanda ekonomik anlamda en ehemmiyetli mineraldir. Az ölçüde de olsa sezyum kapsayan diğer ehemmiyetli mineralleri karnalit ve lepidolittir.

Metal sezyum, akışkan sezyum klorürün elektrolizi ile elde edilir. Metal sezyumun eriyik tuz içerisinde çözünürlüğü fazladır. Hemen hemen tam elementlerle şiddetle veya alev çıkararak birleşebilir. Son derece reaktif ve piroforik özellikler gösterir. Tam elementler arasında en reaktif elementtir. Başka Bir Deyişle kimyevi tepkimelerde tüketilerek değişik bir maddeye dönüşebilir. Su ile öğrenilen en güçlü bazı oluşturur. Soğuk su ile tepkini patlama biçimindedir. Elementler içinde elektropozitifliği en fazla, iyonlaşma potansiyeli en düşük elementtir. -116 derecede düşük elektronegatif özellik gösterir. Işığa yakalandığında elektron yayar. Havada kolayca kırmızı mor bir alevle yanar. Atlın veya cıva ile alaşımlar oluşturabilir. 650 derecenin altındaki sıcaklıklarda platin, tantal, tungsten, molibden, nikel, kobalt ve demir ile alaşım oluşturmaz. Antimon, galyum, indiyum ve toryum ile ışığa duyarlı, iyi belirlenmiş intermetalik bileşikler oluşturur. Lityum haricindeki tam alkali metallerle karışabilir. Vakum ile kapatılan borosilikat sırça tüplerde saklanabilir.

Sezyum İzotopları ve “Sezyum-137” 

Sezyumun atom ağırlıkları 112-151 arasında değişen öğrenilen 39 izotopu bulunur. Tek kararlı ve yaygın izotopu Sezyum-133’cins. Sezyum-137 ise, radyoaktif anlamda çok riskli sezyum izotopudur. Başka bir radyoaktif izotop olan Sezyum-135 ise, takribî 2,3 milyon senelik yarılanma ömrüne sahiptir. Bu izotop aynı zamanda en uzun yarılanma ömrüne sahip izotoptur. Radyoaktif Sezyum-131 izotopu ise kanser rehabilitasyonlarında kullanılmaktadır.

Sezyum-137; nükleer reaktörler tarafından üretilen atıklardan çıkarılan bir fisyon mahsulüdür. Nükleer silah ve tıpta kullanılan bir maddedir. Yarılanma ömrü takribî 30 yıldır. Endüstriyel uygulamalarda yaygın olarak gama ışınımı olarak kullanılan radyoizotoptur. Nem, yoğunluk, tesviye ve kalınlık ölçüm makineleri gibi endüstriyel ölçüm aletlerinde kullanılır.

İlk atom bombasında da kullanılan Sezyum-137’nin 10 miligramı ile üretilen bir patlayıcı, büyük bir binayı yerle bir edebilir. Bu radyoaktif maddenin 1 kgının kıymeti 2 milyon dolar ortamındadır. Bir iddiaya göre, 50 seneden daha fazla zamandır bekletilen yıllanmış şarapların şişeleri eser ölçüde Sezyum-137 kapsarmış. Bu nedenle yıllanmış şarapların ayırt edilmesinde şişelerinin sezyum içeriğine bakılırmış. Bunun nedeni olarak, 1950-1963 seneleri arasında yapılan nükleer testler ve 1986 senesindeki Çernobil felaketi gösteriliyor. Bu vakalarda tabiata yüksek oranda Sezyum-137 salındığı, topraklar ve sulu çözeltiler tarafından emildiği belirtiliyor. Çernobil felaketinde etrafa dağılan ışınımın kaynağı hakikatinde Sezyum-137’dir.

Çernobil’den bir kare…

Sezyumun Sağlık ve Etraf Üzerindeki Tesirleri

Havada ve yiyeceklerde çok düşük orada sezyum bulunur. Bu nedenle yeme-içme ve teneffüs sırasında sezyuma maruz kalınabilir. Ancak radyoaktif sezyum bazı yeraltı sularında ve bazı yiyeceklerde bulunabiliyor. Bunun nedeni, yukarıyada da bahsettiğimiz gibi bazı nükleer sınamalar ve Çernobil gibi nükleer kazalardır. Bu kazaların en büyüğü Çernobil olarak öğreniliyor. Nükleer kuruluşlarda çalışan insanların sezyuma maruz kalma oranı çok yüksektir.

Sezyuma birkaç saniye temas halinde insanları 10 gün içinde acı içinde öldürebilir. Bu maddenin temas ettiği şahısların sürüklediği acıları morfinin dahi dindiremediği iddia edilir. Ancak fiziksel olarak sezyuma değmek imkânlı değil. Zira sezyum havayla temasında patlar veya alev alır. Buna karşın havasız bir civarda sezyuma değerseniz büyük bir problemle karşı karşıyasınız demektir. Zira bedende ciddi hücre zararına yol açar. Mide bulantısı, kusma, şuur kaybı, kanamalar ortaya çıkabilir. Şuur kaybı ve vefata yol açar.

Natürel sezyum maden uygulamaları sırasında minerallerin havalandırılması veya aşınma gibi etmenlerle etrafa dağılabilir. Ancak radyoaktif sezyum yukarıyada da bahsettiğimiz nükleer uygulamalar ve kazalar neticeyi etrafa böler. Nükleer silah testleri, etrafı tehdit eden en büyük etmendir. Etrafa dağılan sezyum insanlar ve hayvanlar üzerine çok negatif tesirler vazgeçer. Sezyuma maruz kalan hayvanlarda ciddi tutum bozuklukları tespit edilmiştir.

Hangi Alanlar ve Mahsullerde Kullanılır? 

Sezyum, yüksek enerji üretme kapasitesi nedeniyle genellikle nükleer sanayisinde kullanılan en ehemmiyetli metaldir. Organik bileşiklerin hidrojenlenmesinde katalizör görevi görür. Sezyumun bazı radyoaktif izotopları beyin urları gibi bazı kanser cinslerinin rehabilitasyonunda kullanılmaktadır.

Sezyum ve bileşiklerinin kullanıldığı bazı alan ve mahsuller şunlardır; sondaj akışkanları, atom saatleri, fotoelektrik hücreler, vakum tüpleri, elektron tüpleri, bazı lambalar, iyonik akım jeneratörleri, uzay roketi yakıtları, kameralar, güneş gözlükleri, kızılötesi lambalar, itici efor sistemleri, tıbbi uygulamalar, sanayi göstergeleri, kanser rehabilitasyonu, cerrahi aletlerin sterilizasyonu, kuantum fiziği… 

Bunları Öğreniyor Musunuz?

Sezyum, insan sıhhatine hasarları nedeniyle ve küresel tehdit oluşturduğu için yalnızca devlet himayesinde üretilebilir.
Etrafa hasarları nedeniyle etrafçıların imalini durdurmasını istediği bir elementtir.
İçme suyu ağına iğne ucu kadar damlatılan sezyum, suyu içen insanlarda toplu vefatlara yol açabilir.
Sezyumhidroksit, sezyumun su ile tepkini neticeyi oluşan çok güçlü bir bazdır ve sırçaya dahi tesir edebilir.
Sezyumun kullanıldığı yakıtlar, basmakalıp yakıtlardan 140 kat daha fazla efor üretir.
Atom saatlerinin imalinde kullanılan sezyum atomunun elektron titreşim frekansı saniyede 9 milyar 192 milyon 631 bin 770 devirdir. Atom saatlerinin 3-15 milyon senede takribî 1 saniye kusur hisseyi vardır.
Dünyanın en zengin sezyum kaynağı Manitoba’daki Berniç Gölü’dür. Bu gölde 300 bin ton etrafında sezyum kapsayan minerali rezervi tespit edilmiştir. En çok sezyum rezervi bulunan ülkeler Kanada, İsviçre, Rusya, Zimbabwe ve Namibya’dır.
Dünyada senede 5-10 ton etrafında sezyum üretilebilmektedir.
Türkiye’de öğrenilen sezyum rezervi ve yapımı bulunmuyor.