Son Haberler

Selenyum Nedir? (Özellikleri, Faydaları, Zararları)

-
Eylül 3, 2022
Selenyum Nedir? (Özellikleri, Faydaları, Zararları)

Selenyum, sanayide kimyevi olarak kullanılan bir madde olmasının yanında biyolojik anlamda insan sıhhati için hayati elementler arasında yer alır.

Selenyum Nedir? Özellikleri, Faydaları, Zararları

Selenyum, element ve mineral olarak hem kimyevi hem de biyolojik bir hayli tesirleri olan bir maddedir. Saf halinin oldukça toksik başka bir deyişle zehirleyici özelliği bulunması da bu elemente karşı mesafeli olmayı gerektiriyor. İnsan bedenine gereğinden fazla selenyum alınması bir hayli sağlık meselesini birliktesi getiriyor. Misalin günde 5 miligramdan fazla selenyum alınması vefatlara dahi yol açabiliyor. Kısacası selenyumsuz yaşanmaz; ancak fazla selenyumla da yaşanmaz!

Tarihçe

Selenyum, 1817 senesinde keşfedildi. “Çağdaş kimyanın babası” olarak nitelendirilen İsveçli kimyacı ve ecza profesörü Jöns Jakob Berzelius ve İsveçli kimyacı Johan Gottlieb Gahn tarafından keşfedilen bir elementtir.

Stockholm’de sülfürik asitle çalışmalar yaptığı sırada asit odalarının altında biriken kırmızı-kahverengi tortular, Berzelius’un dikkatini çekti. Bu maddeyi ısıttığında çok belirgin ve makûs bir koku ortaya çıktı. Evvel bunun tellür elementi olabileceğini düşündü; ancak çalışmalarını sürdürdükçe bu maddenin yeni bir element olduğunu fark etti. Kükürtlü olan bu maddenin kükürt ile tellür arasında bir geçiş elementi özelliğine sahip olduğunu tanımladı.

Selenyum ismi, Yunan mitolojisinde bahsi geçen ay tanrıçası “Selene”den geliyor. “Selene” kelimesinin ise, Yunanca “ışık” anlamına gelen “selas” sözcüğü ile ilişkili olduğu varsayım ediliyor. Selenyumun ışıktan elektrik üretebilme özelliği ile bahsi geçen kelimeler arasında iletişimler olsa gerek!

Kimyevi Özellikleri

Selenyum; kimyevi sembolü “Se”, atom numarası “34”, atom ağırlığı 78,96, erime sıcaklığı 221 derece, kaynama sıcaklığı 685 derece, kristal yapısı heksagonal olan siyah veya kırmızı renkli bir ametaldir. Periyodik cetvelin 4. periyodunda, 6-A grubunda yer alır. Oksijen ve kükürt ile aynı gruptadır. Gümüşî bir metal veya kırmızı bir toz olarak iki formda bulunabilen bir yarı metaldir.

Tabiatta saf olarak çok ender bulunur. Az sayıda mineralde ve meteroitlerde tesadüfülür. Tabiatta çok ender bulunan filizi, “eukairit” ismi verilen gümüş-bakır selenürdür. Yerkabuğundaki takribî 40 mineralde selenyum içeriği vardır. Sülfit, vanadyum, uranyum, molibden, fosfor ve kükürt filizleri ile beraber bulunabilir. Kükürt filizleri selenyum bakımından zengindir. Kimyevi özellikleri bakımından kükürtle eşlikler gösterir. Dünyadaki selenyumun yapımının çoğu bakırın elektroliz usulüyle arıtılmış edilmesi sırasında anot balçıklarından yan ürün olarak elde edilir. Anot balçıkları sodyum karbonat ya da sülfürik asitle kavrulur. Daha sonra selenyumun hür kalması için sodyum karbonat ile ergitilir.

Selenyum, bazı elementlerle bileşik oluşturabilir. Ekonomik olarak pek ehemmiyeti olmayan inorganik bileşikleri de vardır. Bunlar; selenyum asit, selenyum diklorür ve selenyum oksiklorür gibi bileşiklerdir. Tam selenyum halojenleri suda kolayca çözünür. Alkali metallerin selenyum tuzları da suda çözünür. Selenyumun 74, 76, 77, 78, 80 ve 82 atom kütlesine sahip 6 adet natürel izotopu bulunur. 11 tane de radyoizotopu bulunur. Natürel izotoplar radyoaktif değildir.

Selenyumun en bol bulunduğu ülkeler Rusya, Şili ve Peru’dur. En fazla selenyum üreten ilkeler ise Japonya, Almanya ve Belçika’dır.

Kullanım Alanları

Selenyum, element olarak en çok sırça sektöründe kullanılır. Sırçalarda ehemmiyetli bir katkı maddesidir. Muhtelif elementlerle bileşikleri sırçalara transparanlık veya kırmızı renk kazandırabilir. Ayrıca, güneşderi korunmak için üretilen filmli sırçalarda da selenyumdan faydalanılır. Seramik, boyalar ve plastiklerde kullanılan pigmentlerde de selenyum kullanılmaktadır. Paslanmak çelik imalinde katkı maddesidir.

Selenyum, fotovaltaik ve fotoiletken özelliklere sahiptir Fotovaltaik, güneş enerjisini elektrik enerjisine çevirme özelliği; fotoiletken, elektromanyetik ışınımları soğurarak elektrik geçirgenliğinin değişmesi özelliği. Bu nedenle fotoseller, güneş bataryaları, kameralar, resim cihazları için çok ehemmiyetli bir elementtir. Seçenek akımı AC, doğru akıma DC nedeniyle de redresörlerde kullanımı yaygındır.

Selenyumun kullanıldığı alanlarla alakalı bazı bilgiler şöyle;

Sentetik kauçuklarda aşınmaya karşı mukavemeti artırmak için kullanılır
Sırçalarda demir bileşiklerinin oluşturduğu yeşil rengi gidermek için tesirlidir
Işık yoğunluğuna cevap veren aygıtlarda kullanılır
Muhtelif kimyevi etkileşimlerde katalizör görevi görür
Işık enerjisini elektrik enerjisine dönüştürebildiği için güneş bataryalarının aktif maddesidir.

Selenyumun kullanıldığı bazı ürünler şunlardır; şampuan, hayvan yemleri, sentetik kauçuk, elektrikli ve elektronik aletler, gözlükler, emayeler, cila, vernik, lastik, makine yağları, deterjanlar, seramik ve pirinç yapımı, uçak ve uzay sanayisi, patlayıcı maddeler, ilaçlar…


Selenyum ve Sağlık

Selenyum; insanlar başta olmak üzere tam canlı cinsleri için hayati ehemmiyete sahip bırakılmaz bir elementtir. Canlıların alması gereken “ultra eser elementler” arasında yer alır. İnsan bedenindeki temel minerallerden olan selenyum, bazen E vitamini ile beraber görev üstlenir, bazen de E vitaminin yerine geçebilir. Selenyum beden tarafından üretilmez. Bu nedenle gıdalardan veya ilaç yardımlarıyla alınır. Endüstriyel gıdalar selenyum bakımından çok eksiktir.

İnsan bedeninde takribî olarak 14 miligram selenyum içeriği vardır. İnsan bedeninin kaldırabileceği vasati selenyum ölçüyü ise 14,6 miligramdır. Hücrelerde de 1 milyonun üzerinde selenyum atomu bulunur.

Selenyumun bazı faydalarını şöyle sıralayabiliriz;

Selenyum hücresel olarak; Deoksirübo Nükleik Asit-RNA teftişi, keratinlerin tamlığının korunması, antikor birleşimlerinin stimülasyonu gibi görevler yapar.
Deoksirübo Nükleik Asit’lara karşı kanserojen maddelerin tesirini ve gen yanılgılarını eksiltir.
Antioksidan özelliği nedeniyle hür radikallere karşı savaşır.
Kemoterapi rehabilitasyonu sonrası yan tesirlerin giderilmesinde tesirlidir.
Vücutta oluşan yanık ve yaraların iyileşmesinde kullanılır.
Saç ve tırnak gelişiminde ehemmiyetli bir maddedir.
Kepek ve mantar yaradılışını önlemesi nedeniyle kepek önleyici şampuanlarda kullanılan maddeler arasında yer alır.
Oksijen moleküllerinin fazla reaktif hale gelmesini yasaklayan yiyeceklerle beraber “oksidatif stres” yaradılışını önler.
Tiroit bezinin düzgün çalışmasını sağlar. Hormon üretilmesi ve hormon ölçülerinin tertip edilmesinde tesirlidir.
Yaşlanmayı geciktirir, hücrelerin genç kalmasını sağlar.
Kadınlarda rahim ağzı kanseri serviks tehlikesini eksiltir.

Selenyum noksanlığı; bağışıklık sistemini zayıflatarak antioksidan kapasitesini eksiltir ve bağışıklık sistemi üzerinde stres oluşturur. Adale yapısı zayıflar, kalp ve damarlardaki esneme marifeti eksilir; bitkinlik, üşengeçlik ve bayılmalara yol açabilir. Kolesterolün de selenyum noksanlığı ile irtibatı tespit edilmiştir. Ayrıca, saç ve cilt renklerindeki solukluk, tırnak yataklarındaki beyazlık, göz hastalıkları selenyum noksanlığı ile irtibatlıdır.

Selenyumun Hasarları

Selenyum, faydalarının yanında hasarları da olan bir elementtir. Saf selenyum, çok yüksek oranda toksik bir maddedir. Lüzumlu ölçüden aşırısı insan bedeninde bazı sağlık meselelerine yol açar. Kanserojen özellikler barındırır ve teratojeniktir; başka bir deyişle bir cenin ve fetüsün gelişimini yasaklayarak genetik bozukluklara yol açabilir. Alerjik bünyelerde ağır tepkilere neden olabilir. Bu nedenle alerjik meseleleri olan şahıslara E vitamini ile beraber verilir. Günde 5 miligram selenyum alınması vefatlara yol açabilir. Günlük alınması gereken selenyum ölçüyü 50-120 mikrogram arasındadır. Bu ölçü bazı kanser olaylarında 200 mikrograma kadar çıkabilmektedir. Çocuklarda ise bu ölçü 20-40 mikrogram etrafındadır.

Yüksek ölçüde selenyum alınması; ateş, mide bulantısı, böbrek ve karaciğer rahatsızlıkları ve kalp rahatsızlıkları, diyabet, soluk kokusu, tırnak kırılması, omurilik ve kemik rahatsızlıkları, sindirim bozuklukları ve derinin sararması gibi meselelere yol açabilmektedir.

Selenyum Kapsayan Yiyecekler

Toprakta ve denizde bulunan selenyum, bazı yiyeceklere de geçer. Bu nedenle bölgelerin toprak yapısına göre yiyeceklerdeki selenyum içeriği de değişir.

Selenyum kapsayan gıdalardan kimilerini şöyle sıralayabiliriz: Kırmızı et, yumurta, tavuk, süt ve süt ürünleri, kabuklu deniz ürünleri, karides, morino balığı, ton balığı, ringa balığı, sarımsak, soğan, siyah üzüm, brokoli, karaciğer, böbrek, ceviz, tahıllar, hububatlar, kuşkonmaz, mantar, ıspanak, buğday kepeği, ay çekirdeği, pekmez, yoğurt, tereyağı, peynir…

Bunları Öğreniyor Musunuz?

Afrika’da selenyum bakımından fukara olan toprakların HIV virüsünün büyümesinde rol oynadığı tespit edilmiştir.
Günlük 200 mikrogram selenyum, HIV virüsünün yaradılışını engeller.
Selenyum bakımından zengin topraklı bölgelerdeki çocukların gelişmelerinin daha süratli olduğu belirlenmiş.
Selenyumun bazı bileşiklerinin kokusu, dünyadaki en makûs kokulara aday gösterilebilir.
Vücuttaki selenyum ölçüsünün aşırılığı solukta sarımsak kokusu ortaya çıkarır.
Selenyumla çalışan bilim adamlarının üzerine sinen kokudan dolayı bulundukları civarlarda kimse kalmazmış.
Bazı saç bakım ürünlerinde kullanılan selenyum katkıları, saç kaşıntıları ve kepek gibi saç meselelerine karşı tesirlidir.
Kandaki selenyum ölçüyü ile kansere tutulma tehlikeyi arasında iletişim vardır. Selenyum ölçüyü çoğaldıkça kanser tehlikeyi eksilir.
Selenyum ve E vitamini, kanser tehlikesini yüzde 90’ların üzerinde eksiltir.
Selenyum, güneş ışığından doğrudan elektrik üretebilir. Üzerine düşen ışık ölçüsüne göre elektrik geçirgenliği değişebilir.
Selenyum zehirlenmesi neticeyi tırnak dipleri siyahlaşır, ten ve saçta dökülmeler ortaya çıkar.
Takribî 1 kg saf selenyumun bir baraj gölüne dökülmesi halinde 500 bin bireyin zehirlenebileceği iddia ediliyor.
“Selenyum 74” maddesinin 1 kgı takribî 10 milyon dolar değerindedir.
Zehirleyici özelliği nedeniyle saf selenyumun ruhsatsız bulundurulması ve satılması yasaktır!
Selenyum bazı bünyelerde psikolojik bir rahatsızlık olan anhedoni, başka bir deyişle geçmişte istekle yapılan şeylere karşı gönülsüzlük gidişatlarına yol açabilir.
Kırmızı nebatlardaki kırmızı renk, selenyum içeriği ile ilgilidir.
Erkeklerin selenyum gereksinimi bayanlardan daha fazladır. Zira sperm yapımı ve niteliği için selenyum zorunludur.