Son Haberler

RTÜK Nedir? (Tarihçesi, Yaptırımları)

-
Eylül 14, 2022
RTÜK Nedir? (Tarihçesi, Yaptırımları)

RTÜK, radyo ve televizyonları sorgulama yetkisine sahip kamu kuruluşudur. Özel yayın kuruluşlarının ardından cemiyet değerlerini koruma ismine kurulmuştur.

RTÜK Nedir? Tarihçesi, Yaptırımları

Radyo ve Televizyon Üst Heyeti RTÜK, Türkiye’de faaliyet gösteren radyo ve televizyonların yayınlarını sorgulayan, gerekirse yaptırım uygulama yetkisi olan bir kamu kuruluşudur. Yayın kuruluşlarının faaliyetlerini tertip eden, sorgulayan ve gerekirse muhtelif yaptırımlar uygulama yetkisi olan RTÜK, özel radyo ve televizyonların yayın yaşamına başlaması neticeyi cemiyet değerlerinin korunması gereksinimine müteveccih kurulmuştur. Türkiye’deki karasal, rakamsal, uydu, kablo ve IPTV etrafında yayın yapmak isteyen kuruluşlara lisans ve yayın izni verme yetkisi olan kamu kuruluşudur. Programlara yayından evvel müdahale edemeyen RTÜK, yayından sonra sorguluyor. Teftişte izleyici şikâyetleri de dikkate alınıyor. Gerek görülürse alakalı yayına veya yayın kuruluşuna yaptırım uygulanıyor. RTÜK aboneleri, Türkiye Büyük Ulus Meclisi Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Heyeti tarafından politik partilerin gösterdiği adaylar arasından seçiliyor. İsmini yaptırımları ile çok dinlediğimiz RTÜK’nam kayda değer projeleri de bulunuyor. Ayrıntılar yazımızda…

Tarihçesi

RTÜK’nam kuruluşu, özel radyo ve televizyonların yayın yaşamına başlaması ile büyüyen bir süreçte hakikatleşmiştir. Özel radyo ve televizyonlar, 1990 senesinden itibaren rastgele bir legal tertip etmeye tabi olmaksızın yayınlarına başladı. 1993 senesinde yapılan Tüzük farklılığı ile radyo ve televizyon yayınları üzerindeki kamu tekeli ortadan kaldırıldı. Böylece özel radyo ve televizyonların yayın yapmasına imkân sağlandı. 1994 senesinde özel radyo ve televizyon yayınlarını tertip eden Mülga – Kaldırılan “3984 Rakamlı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun”un yürürlüğe girmesiyle Radyo ve Televizyon Üst Heyeti heyetti.

RTÜK’nam Yapısı

RTÜK, özerk ve tarafsız bir kamu tüzel şahsiyetidir. Başbakanlığa bağlı bir kamu kuruluşudur. Tüzüğün 133. maddesi kapsamında Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Heyeti tarafından seçilen 9 aboneden oluşan Üst Heyet’un abonelerinin görev süresi 6 yıldır. Azaların üçte biri 2 senede bir yenilenir. Üst Heyet aboneleri arasından bir başkan ve bir başkanvekili seçilir. Başkanın görev süresi 2 yıldır.

RTÜK’nam görev ve yetkileri, 6112 rakamlı “Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun”un 34. maddesinde tertip edilmiştir. Bu kanun maddesine göre; “radyo, televizyon ve isteğe bağlı yayın hizmetleri sektörünü tertip etmek ve sorgulamak emeliyle, idarî ve malî özerkliğe sahip, tarafsız bir kamu tüzel karakteri kalitesinde” olan RTÜK kurulmuştur. RTÜK, 6112 rakamlı kanunda ve 5018 rakamlı ‘Kamu Malî Yönetimi ve Hakimiyet Kanunu’nda belirtilen usul ve temeller çerçevesinde kendisine tahsis edilen malî kaynakları muhtelif usul ve temeller dâhilinde hürce kullanabilir.

RTÜK, misyonunu; “Görsel-işitsel medya hizmetleri alanında ifade ve haber alma hürlüğü temelinde hissedarların hak, çıkar ve değerlerini koruyarak siyaset geliştirmek, tertip etme ve sorgulama yapmak.” olarak açıklıyor. Ayrıca, “Görsel-işitsel medya hizmetleri alanında sektöre istikamet veren, beynelmilel seviyede laf sahibi bir otorite olmak.” vizyonu ile hareket ediyor.


RTÜK’nam Yaptırımları

RTÜK, yayın sektöründe faaliyet gösteren radyo ve televizyonları aralıksız sorgulayarak, tanımlanan kaideleri ihlal eden yayın kuruluşlarına bazı yaptırımlar uygulama yetkisine sahip. Radyo ve televizyon yayınlarının teftişi, RTÜK uzmanları tarafından yapılan doğrudan teftiş dışında, bağlantı hatları ve e-posta kanallarından gelen izleyici şikâyetleri dikkate alınarak da yapılıyor. Başka Bir Deyişle izleyiciler de teftiş kapsamını yakalanıyor. Bunun dışından yayın kuruluşlarının izleyici temsilcileri, yayın etik kaideleri bağlamında yaptıkları özdenetimler de RTÜK teftişleri kapsamında değerlendiriliyor.

6112 rakamlı kanun, Avrupa Hudut Ötesi Televizyon Kontratı gibi beynelmilel antlaşmalar ve alakalı idaremelikler çerçevesinde radyo, televizyon veya isteğe bağlı yayınlar sorgulanıyor. Bu teftişler çerçevesinde RTÜK, tanımlanan mükelleflikleri yerine getirmeyen, izin koşullarını ihlâl eden, yayın prensiplerine ve kanunda belirtilen öbür temellere ters yayın yapan özel radyo ve televizyon kuruluşlarını evvel uyarır. Aynı zamanda ihlalin yapıldığı yayın kuşağında sarih biçimde özür dilenmesini isteyebilir. Bu arza uyulmaması veya ihlâlin tekerrürü halinde bahse mevzu programın yayını 1 ilâ 12 kere durdurulabilir. Ayrıca, ihtar, yönetimsel para cezası, lisans iptali ve kapatma gibi muhtelif yaptırımlar da uygulanabiliyor. Yayın durdurma cezası süresi içinde programın üretimcisi ve varsa sunucusu başka bir program yapamaz. Yayını durdurulan programların yayınlandığı yayın kuşağında RTÜK tarafından hazırlanan bazı programların reklamsız olarak yayınlanması sağlanıyor. Bu programlar; eğitim, trafik, kültür, kadın hakları, çocuk hakları, gençlerin ahlakî ve fiziksel gelişimi, uyuşturucu ve hasarlı alışkanlıklarla gayret, Türk dilinin hoş kullanımı ve etraf eğitimi gibi mevzularında olabiliyor. Programlar, RTÜK tarafından alakalı kuruluşlara misalin Türkiye Radyo Televizyon Kurumu hazırlattırılıyor.

RTÜK’nam hazırladığı uslu işaretler…

RTÜK’nam Çocuklara Müteveccih Projeleri

RTÜK’nam yaptırım kararlarının büyük bir kısmının mevzusunu çocuklar ve gençler için hasarlı yayın içerikleri oluşturuyor. Bu nedenle RTÜK, çocuk ve gençlere müteveccih bazı çalışmalar yapıyor. Bu kapsamda, radyo ve televizyon yayınlarının negatif tesirleri mevzusunda çocukları ve gençleri bilinçlendirmek emeliyle bazı projeleri yaşama geçirdi. Radyo ve televizyonlar, 6112 rakamlı kanunun 8/2 maddesine göre, yayın hizmetlerinde, çocuk ve gençlerin fiziksel, akılsal veya ahlakî gelişimine hasar verebilecek cinste içerik barındıran programların izlenebileceği zaman dilimlerinde gözetici simge kullanmak zorundadır. Çocukların korunmasına müteveccih projeler şunlardır;

Uslu İşaretler Simge Sistemi: Uslu işaretler, televizyon programlarını sınıflandırma sistemidir. Uzmanlar tarafından geliştirilen karma bir sistemdir. Program yayınlanmadan evvel içerikle alakalı cemiyeti bilgilendirmek kastedilir. Anne ve babaların, çocukları ve gençleri televizyon yayınlarının muhtemel hasarlı tesirlerinden koruma mesullüğünü yerine getirmelerine destekçi olmak emeliyle planlanan işaretlerdir. Şiddet ve fobi, makûs misal oluşturabilecek negatif tavırlar, ayrımcılık, cinsellik, içki, sigara, uyuşturucu madde kullanımı, yasa dışı tavırlar, argo konuşma ve küfür gibi içerikler mevzusunda ebeveynleri ve cemiyeti uyarma emelini taşır. Programlar; genel izleyici, 7 yaş, 13 yaş ve 18 yaş olmak üzere dört grupta ele alınıyor.

Medya Okuryazarlığı Dersi: Görsel, işitsel ve basılı medya iletilerine ulaşabilme, ulaşılan medyaları tenkidi bakış açısıyla analiz etip değerlendirebilme ve kendi medya mesajlarını üretebilme hüneridir. Temel emeli; doğru ve emin bilgiye erişmenin eforlaştığı ve her cins bilginin yer aldığı medya karşısında çocukların bilinçlendirilmesidir. Çocukların izledikleri filmler, diziler, reklamlar, bilgisayar oyunları ve internet siteleri gibi medya içeriklerine tenkit etilebilir ve denetlenebilir olduğunu fark etmeleri gibi emelleri de vardır. Sosyal medyayı kullanacak çocukların hak ve mesullüklerini, siber zorbalıklara karşı nasıl davranacaklarını bilmeleri mevzusunda da bilgilendirici bir projedir. Türkçenin doğru ve kaidelerine uygun kullanımı da öbür bir emeldir.

İyi Uykular Çocuklar: Mektep evveli ve ilköğretim çağı çocuklarına erken uyuma alışkanlığının kazandırılması emeliyle RTÜK ve Televizyon Yayıncıları Derneği işbirliği ile hazırlanan bir projedir. Akşamları saat 21.30’dan itibaren çocukların uyku saatinin geldiğini andırdıran çizgi animasyonların tüm televizyonlarda yayınlanmasını kapsar. Proje kapsamında çocuklara; “iyi uykular çocuklar, haydi çocuklar uykuya, bugünlük televizyon yeter, tam çocuklara iyi geceler” iletileri veriliyor.

RTÜK’le Alakalı Legal Tertip Etmeler 

RTÜK’nam kurulduğu 1994 senesinde yürürlüğe giren mülga, başka bir deyişle kaldırılan 3984 Rakamlı Kanun’da yayıncılık ve teknolojideki büyümelere paralel olarak takribî 20 değişik farklılık yapıldı. Bu süreçte Tüzük Duruşması, kanunun bazı maddelerini iptal etti. Bu nedenle yayıncılık ve RTÜK’nam görev ve yetkileri ile alakalı legal çerçevenin yine tertip edilmesi gereksinimi doğdu. Bu çerçevede, Tüzük Duruşması’nin iptal bahaneleri, yayın teknolojisindeki büyümeler, sektörün ve cemiyetin temennileri göz önüne alınarak yeni bir kanun krokiyi hazırlandı. Avrupa Birliği AB müktesebatına geçim çerçevesinde hazırlanan krokide, Aralık 2007 tarihinde AB Resmi Gazetesi’nde yayımlanarak yürürlüğe giren “AB Görsel-İşitsel Medya Hizmetleri Direktifi” kararları dikkate alındı. İsmi geçen kroki, 2010 senesinde hükümet tasarısı olarak Türkiye Büyük Millet Meclisi’ye sevk edildi. Kanun tasarısı, 15 Şubat 2011 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Heyeti’nda kabul edilerek kanunlaştı. “6112 Rakamlı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun”, Cumhurbaşkanının onayının ardından 3 Mart 2011 tarihli ve 27863 Rakamlı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

AB müktesebatına geçim çerçevesinde Türkiye’nin yerine getirmesi gereken 35 fasıldan biri, Bilgi Cemiyeti ve Medya Faslı’dır. Bu faslın kapanış kriterlerinden biri de RTÜK Kanunu’nun AB yönergesine geçimli hale getirilmesiydi. 6112 rakamlı kanunun yürürlüğe girmesiyle bu kriter yerine getirilmiş oldu.


RTÜK Başkanları

RTÜK’nam kuruluşundan günümüze kadar görev yapmış başkanları şunlardır;

Ali Baransel 16 Mayıs 1994 – 28 Mayıs 1996, Güneş Müftüoğlu 29 Mayıs 1996 – 5 Mart 1997, Orhan Oğuz 6 Mart 1997 – 3 Aralık 1997, İbrahim Agâh Çubukçu 8 Aralık 1997 – 31 Mayıs 1998, Kutlu Savaş 1 Haziran 1998 – 31 Mayıs 2000, Nuri Kayış 1 Haziran 2000 – 3 Haziran 2002, Fatih Karaca 4 Haziran 2002 – 13 Temmuz 2005 – 2 yarıyıl, Aykut Zahid Akman 15 Temmuz 2005 – 14 Temmuz 2009 – 2 yarıyıl, Davut Dursun 17 Temmuz 2009 – 14 Temmuz 2015- 3 yarıyıl, İlhan Yerlikaya 25 Kasım 2015 – ….

RTÜK Aboneleri

RTÜK’nam kuruluşundan günümüze kadar görev yapan üst heyet aboneleri şunlardır;

Paşa Yaşar 15 Temmuz 2005 – 14 Temmuz 2009, Mehmet Dadak 13 Temmuz 2005 – 29 Eylül 2010, Nedim Tekin Mayıs 1994 – Mayıs 2000, Özer Gürbüz 13 Temmuz 2005 – 21 Şubat 2006, Şevki Göğüsger Mayıs 1994 – Mayıs 2000, Arif Özkök Mayıs 2000 – 14 Ağustos 2001, Beşir Ayvaz 31 Ekim 2001 – 13 Temmuz 2005, Şaban Sevinç 13 Temmuz 2005 – 13 Temmuz 2009, Korkmaz Alemdar 19 Ekim 2010 – 13 Temmuz 2011, Hülya Alp 13 Temmuz 2007 – 13 Temmuz 2013, Abdulvahap Darendeli 13 Temmuz 2005 – 13 Temmuz 2013, Ahmet Yıldırım 3 Kasım 2011 – 10 Şubat 2015, Hasan Tahsin Fendoğlu 13 Temmuz 2009 – 9 Şubat 2015, Ali Öztunç 13 Temmuz 2013 – 31 Ağustos 2015, Emin Başer Mayıs 1994 – 13 Temmuz 2005, Öğrentekin Özdemir Mayıs 1994 – Kasım 1995, Cumhur Ersümer Mayıs 1994 – Kasım 1995, Esin Konanç Mayıs 1994 – Mayıs 1996, Mehmet Doğan Mayıs 1996 – 13 Temmuz 2005, Arif Merdol 14 Mart 2006 – 13 Temmuz 2007.

2017 seneyi itibariyle RTÜK’te görev yapan üst heyet aboneleri, görevleri ve seçilme tarihleri de şöyledir;

İlhan Yerlikaya – Başkan – 14 Temmuz 2015
Esat Üryan- Başkanvekili – 14 Temmuz 2015
İsmet Demirdöğen – Aza – 3 Eylül 2015
İlhan Taşcı – Aza – 16 Ekim 2017
Hamit Ersoy – Aza 14 Mayıs 2013
Arif Fırtına – Aza – 14 Temmuz 2015
Ebubekir Şahin – Aza – 16 Ekim 2017
Nurullah Öztürk – Aza – 14 Mayıs 2013
Taha Yücel – Aza 16 Ekim 2017


RTÜK Hakkında Kısa Bilgiler

RTÜK, Sayıştay teftişine tabi bir kuruluştur. Mülkleri devlet mülkü kararındadır ve haczedilemez.
RTÜK’nam yaptırım uygulamaları ve kararları yönetimsel yargının teftişine açıktır.
RTÜK kaideleri AB normlarına uygun olarak hazırlanmıştır.
RTÜK, hükümet arasındaki ilişkilerini, başbakan veya görevlendireceği bir bakan aracılığıyla yürütür.
RTÜK’nam izin verdiği karasal etrafta; 251 televizyon, 1078 radyo yayın kuruluşunun lisansı mevcuttur. Uydu etrafında 148 televizyon ve 53 radyo; kablo etrafında ise 78 televizyon kanalı bulunmaktadır.
RTÜK, iki uydu platform şirketçisi ile bir IPTV platform firmacısına lisans vermiştir.
Türkiye’deki tam radyo ve televizyon yayınları, Rakamsal Kayıt, Arşiv ve Analiz Sistemi SKAAS ismi verilen bir sistem ile 7 gün 24 saat RTÜK tarafından takip edilmektedir.
Tam radyo ve televizyonların yayınları kaydolunarak arşivlenmektedir.
SKAAS, TÜBİTAK ile beraber geliştirilen ulusal bir projedir.
RTÜK, yayın hizmetlerine ait kamu araştırmaları da yapmaktadır.
Üst Heyet, Avrupa Konseyi’nin medya alanındaki çalışmalarını 1994 senesinden bu yana Türkiye ismine takip etmektedir.
RTÜK, Avrupa Tertip Edici Heyetler Platformu’nun EPRA kurucu aboneleri arasındadır.
2011 senesinde Akdeniz Tertip Edici Heyetler Ağı MNRA Yarıyıl Başkanı RTÜK olmuştur.
Karadeniz Yayıncılık Tertip Edici Heyetleri Forumu’nun sekretaryasını RTÜK yürütmektedir.
RTÜK, müracaat eten kamu kuruluşları ismine cemiyet bereketi için 10 saniye ile 45 saniye arasında kamu spotları hazırlayarak radyo ve televizyonlarda yayınlanmasını sağlar.
RTÜK, duruşma veya başbakanlığın muhtelif yayın yasaklarını televizyon ve radyolara bildirir.
RTÜK’nam 2017 seneyi bütçesi 181 milyon liradır.