Son Haberler

Osmiyum Nedir? (Özellikleri, Kullanımı, Rezervleri)

-
Eylül 15, 2022
Osmiyum Nedir? (Özellikleri, Kullanımı, Rezervleri)

Osmiyum, çok riskli olmasının yanında stratejik metaller arasında görülür. Dünyadaki en büyük osmiyum rezervinin Türkiye’de olduğu iddia edilir.

Osmiyum Nedir? Özellikleri, Kullanımı, Rezervleri

Osmiyum, ismini pek dinlemediğimiz elementler arasında yer alır. Özellikleri ve tesirleri sebebiyle stratejik metallerden sayılır. Oksit bileşiği çok zehirli ve risklidir. Parmak izi tespitinde de bu bileşik kullanılır. Türkiye’de dünyanın en büyük osmiyum rezervi bulunduğu iddia edilir; ancak bu mevzuda resmi bir sayı veya açıklama bulunmuyor. Hatta Türkiye’de hiç rezerv bulunmadığını öne sürenler de var. Rezerv karmaşası nereden kaynaklanıyor bilinmez; ancak Türkiye’de iddia edildiği gibi bir rezerv varsa parasal kıymetinin Türkiye’nin ulusal kazancından kat kat fazla olacağını dikkatlere sunmak gerekir. Dünyadaki metaller arasında yoğunluğu azami metaldir. Osmiyum, gerçekten çok garip bir metal…

Tarihçesi

Osmiyum, 1803 senesinde İngiliz kimyacı Smithson Tennant tarafından Londra’da keşfedilmiştir. Tennant, platinin çözülmesi sırasında kullanılan kral suyundan aqua regia kalan artık çözeltide iridyumla birlikte osmiyumu bulmuş ve ayrıştırmıştır. Tennant, bir hidroklorik asit ve nitrik asit karışımı çözeltide çiğ platini çözmeye çalışırken metalik siyah bir toz elde etti. Daha evvel bu tozu elde eden kimyacılar grafit olduğu kanısına varmıştı. Tennant, onlardan değişik olarak siyah tozun değişik bir elemente işaret ettiğini düşünüyordu. Tozu, sodyum hidroksit ile ısıttı. Su ilave ederek kalan tortudan bir alkali çıkardı. Kalan artığa hidroklorik asit ilave etti. Uygulamaları sırasında alkali solüsyonun osmiyum, asidinin de iridyum kapsadığını tespit etti. Bu iki metalin bulguyu, 21 Haziran 1804 senesinde Londra Krallık Toplumu’ne sevk edilen bir mektupla patentlendi. Tennant, elmasın karbonun bir formu olduğunu da keşfeden addır. “Osmiyum” sözcüğü, Yunanca “koku” anlamındaki “osme” kelimesinden türetilmiştir.


Fiziksel ve Kimyevi Özellikleri

Kimyevi sembolü “Os” olan osmiyumun atom numarası 76, atom ağırlığı 190,23’cins. Erime noktası 3033 derece, kaynama noktası 5012 derecedir. Kristal yapısı hacim merkezli hekzagonaldır. Sert ve kırılgandır. Parlak gümüşî, çivit mavisi renkte olan osmiyum, bir geçiş metalidir. Oksit bileşenleri zehirlidir. İşlenmesi çok güçtür. Yoğunluğu oda sıcaklığında 22,59 gcm3’cins. Bilinen en ağır yoğunluklu metaldir. Osmiyumun yüksek yoğunluk bedeli, geçiş metallerinin alt serisini oluşturan lantanit veya ender toprak elementleri olarak adlandırılan elementlerle olan etkileşimi ile bağlantılıdır. Atomlarının birbirine bağlılık oranı da yoğunluğunu etkileyen etmendir. Osmiyumdan daha yüksek atom ağırlığına sahip elementler varken, osmiyumun yoğunluğu bütün metallerden fazladır. Zira katı halde atomlar birbirine daha sıkı bağlıdır. Kısaca sıkı ve yoğundur.

Periyodik tablonun 8-B grubundaki Platin Grubu Metaller PGM arasında yer alan metallerden bkocamandır. PGM, tabiatta çok ender bulunan metallerdir. Bu metaller; paladyum, rodyum, iridyum, osmiyum, rutenyum ve platindir. Osmiyum, bu gruptaki metaller arasında azami erime noktası ve en düşük buhar basıncına sahip metaldir. Osmiyum, bileşiklerinin hepsi ısıyla indirgendiğinde ya da bozunduğunda toz ya da sünger halde serbest bir elemente dönüşür. Toz ve sünger halde havayla temasında usulca osmiyum tetraoksidi oluşturur. Metalik osmiyum, yüksek sıcaklıklarda bile kırılgan ve parlaktır. Asitlere karşı dayanıklıdır.

Osmiyum, genellikle natürel bir alaşım olan iridyum-osmiyum alaşımı iridosmin madeninde bulunur. Platin cevherlerinde de ufak ölçülerde alaşım olarak nabit halde yaradılışları vardır. Platinin madeninin niteliğini belirler. Bazı nikel cevherlerinde de platin grubu metallerle birlikte yaradılışı vardır. Magmatizmanın değişik katmanları ve plaser yataklarında da grubundaki metallerle birlikte yer alabilir. Genellikle platin ve nikelin ayrıştırılması sırasında yan ürün olarak elde edilir.

Osmiyum, kararlı 7 natürel izotopun karışımından oluşur. Bu izotoplardan 2’si uzun yarılanma ömrüne sahiptir. Yarılanma ömürleri bilinen ve atom kütle numaraları 162-196 arasında değişen 34 izotopu daha vardır. Osmiyum ve rutenyum, kıymetlilik elektronu Valens 8 olabilen yegâne metallerdir. Osmiyum atomları elektron sıklığına sahiptir.

Osmiyum Tetraoksit Nedir?

Osmiyumun oksit hali olan “osmiyum tetraoksit” OsO4, çok zehirli bir maddedir. Öteki ismi “osmik asit”tir. Osmiyumun 400 derecede yükseltgenmesi neticeyi alana kazanç. Değişik bir ifadeyle; yüksek sıcaklıkta oksitlenerek amonyak ve alkalilerle osmiyatları veren osmiyum tetraokside dönüşür. 130 derecede kaynar. Suda çözünür, soluk sarı renktedir. Uçucu ve zehirli buharlar verir. Havada çok ufak ölçüde osmiyum tetraoksit bulunması bile solunum yolları, cilt ve gözde tahrişlere yol açar. Çok besbelli, makûs ve ağır bir kokusu vardır. Parmak izi tespitinde kullanılan bir maddedir. Mikroskopla araştırılmak üzere hazırlanan yağı doku preparatlarının boyanmasında da bu madde kullanılır. Güçlü bir oksidandır. Yağları tutarak biyolojik çeperlerin onarılmasını sağlar. Elektrik kontakları, dokuma boyacılığı gibi alanlarda da kullanımı yaygındır. Aynı zamanda kristalimsi bir katı olan güçlü bir oksitleyici casusudur. Organik madde birleşimlerinde de kullanılır. Mısırözü yağı gibi poli-doymamış bitkisel yağlarla oranla atıl bileşiklere süratle indirgenir.


Kullanım Alanları

Osmiyum, riskli bir metal olduğu için seyrek saf olarak kullanılır. Kullanım alanı da hudutludur. Osmiyumun oksit bileşenleri toksiktir. En yaygın kullanım alanı, öteki metallerle oluşturduğu alaşımlardır. Alaşımlara sertlik kazandırır. Bu alaşımlar, dayanıklılık gerektiren alanlarda kullanılacak ürünlerde kullanılır. Misalin, muhtelif miller, fonograf iğneler, dolma kalem uçları gibi ürünlerde bu cins alaşımlar kullanılır. Yüzde 90 oranında platin kapsayan osmiyum alaşımları ise cerrahi takmalarda kullanılan ehemmiyetli bir alaşımdır.

Osmiyum, bileşikleri ve alaşımlarının kullanıldığı bazı ürünler şunlardır; tükenmez kalem topları, miller, pikap iğneleri, uzay mekikleri, kalp bataryaları, cerrahi implantlar…

Hangi Ülkelerde Rezervi Vardır?

Osmiyum; Ural Dağları, Kuzey ve Güney Amerika, Afrika başta olmak üzere platin kapsayan akarsu kumları ve platin yatakları bulunan bölgelerde tesadüfülen bir elementtir. Ontorio, Kanada’daki Sudbury yatakları gibi nikel kapsayan madenlerde platin grubu metallerle yaradılışlarına da tesadüfülmektedir. Dünyadaki osmiyum imalinin yüzde 98’ini Rusya, Kanada ve Güney Afrika hakikatleştirir.

Türkiye’nin bazı bölgelerindeki kromotit madenlerinin osmiyum kapsadığı; ancak ekonomik görülmediği ve kullanım alanının hudutlu olması sebebiyle osmiyum imali yapılmadığı doğrultusunda bazı bilgeler var. Hatta Türkiye’deki toplam osmiyum rezervinin 127 bin ton etrafında olduğu iddia ediliyor. Bu sayı doğruysa dünyadaki en büyük osmiyum rezervi Türkiye’de demektir. Buna göre Türkiye milyarlarca dolarlık bir osmiyum rezervine sahip anlamı çıkıyor. Ancak bu rezerv mevzusunda Maden Teknik Arama Maden Tetkik Ve Arama Genel Müdürlüğümarmara Üniversitesi Genel Müdürlüğü gibi resmi müesseseler tarafından aydınlatıcı bir açıklama yapılmamış. Hatta birçok kaynakta, iddia edildiği gibi Türkiye’de hiçbir osmiyum rezervi olmadığı da öne sürülüyor. Türkiye’deki rezerv ölçüyü doğru ise dünyadaki ikinci en büyük osmiyum rezervi Bulgaristan’da bulunur ve bu rezervin büyüklüğü 2500 ton etrafındadır.

Bunları Biliyor Musunuz?

Osmiyum yerkabuğunda takribî trilyonda 1 oranında bulunur.
Dünyada senede 1 tondan daha az osmiyum üretilir.
Yüzde 99 saflıktaki osmiyum tozunun kgı 15 bin dolar etrafındadır. Bazı kaynaklar bu tozun gramının 100 dolar olduğunu iddia ediyor.
Türkiye’deki osmiyum rezervi mevzusunda net balakalar olmasa da iddia edildiği gibi 127 bin tonluk rezerv varsa bu rezervin bedeli 9 trilyon dolar etrafındadır.
Osmiyumun yoğunluğunu anlatmak için bir misal verilecek olursa; 1 litrelik pet şişeye doldurulan osmiyum, 20 litrelik bir damaca sudan 3,6 kg daha ağırdır.
Radarlara tutulmayan savaş uçaklarının osmiyum ile kaplandığı iddia edilir.
Osmiyumun kanser ilaçlarında kullanılabileceği doğrultusunda araştırmalar yapılmaktadır.