Son Haberler

Örtülü Ödenek Nedir, Ne İşe Yarar?

-
Eylül 17, 2022
Örtülü Ödenek Nedir, Ne İşe Yarar?

Örtülü tahsisat, devlet başkanının veya başbakanın saklı tüketme kalemidir. Bürokrasiye takılmadan tüketme imkânı sunan ve sorgulanamayan tahsisattır.

Örtülü Ödenek Nedir, Ne İşe Yarar?

Örtülü tahsisat, devlet idareyicilerine ve müesseselere senelik bütçeden ayrılan, kullanımı elastik bir tüketme kalemidir. Türkiye’de örtülü tahsisatı cumhurbaşkanı ve başbakan, devlet ve hükümetin çıkarları için saklı istihbarat ve saklı korunma tüketmeleri başta olmak üzere kanunda tanımlanan bazı alanlarda kullanabiliyor.

Son tertip etmeye göre cumhurbaşkanının örtülü tahsisatı kullanmasına ait usul ve temeller cumhurbaşkanlığı kararnamesine bağlandı. Buna göre, cumhurbaşkanının örtülü tahsisatı nasıl ve nerede kullanacağına ait kendi imzası yeterli oluyor. Dünyada ise, değişik ülkelerde değişik uygulamalar var. Misalin Rusya’da teftişe tabi olmayan 3 değişik fon bulunurken, Amerika Birleşik Devletleri’deki örtülü tahsisat tüketmeleri denetleniyor ve ayrıntılı biçimde açıklanıyor. Türkiye’de örtülü tahsisat münakaşaları ilk olarak Adnan Menderes yarıyılında başladı. ünlü dolandırıcı Selçuk Parsadan’ın Tansu Çiller’i örtülü tahsisattan dolandırması da aylarca konuşuldu. Son senelerde ise, yüksek ölçüdeki örtülü tahsisat tüketmeleri müzakere mevzusu oluyor. Detaylar yazımızda…


Örtülü Tahsisat Tanımı

Örtülü tahsisat tanımı; bir mali sene içerisinde devlet başkanlarına, hükümetlere veya müesseselere bütçeden ayrılmış tüketme kalemi olarak özetlenebilir. Kullanma koşulları ve usulleri mevzusunda alternatifleri vardır. Kullanıcısına tüketme elastikliği sunar. Emin bir projeye ve programa dolaysız olarak bağlı kalmayan bir tüketme kalemidir. Örtülü tahsisat için meclisin veya daha üst bir müessesenin onayı gerekmez. Tahsis edilen birey veya müessesenin emellerini ve amaçlarını yerine getirmek için bürokratik manilere takılmadan harcayabileceği tahsisattır.

Kanundaki Örtülü Tahsisat Maddesi

Örtülü tahsisat, 5018 Sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Hakimiyet Kanunu’nda yer alıyor. Kanun’un 24. Maddesi’ndeki örtülü tahsisat tertip etmesi 27 Mart 2015 tarihinde değiştirilerek maddeye Cumhurbaşkanlığı da ilave edildi. Son tertip etmeye göre örtülü tahsisat maddesi şu biçimde;

“Örtülü tahsisat; kapalı istihbarat ve kapalı korunma hizmetleri, Devletin millî güvenliği ve yüksek çıkarları ile Devlet haysiyetinin gerekleri, politik, sosyal ve kültürel emeller ve inanılmaz hizmetlerle alakalı Devlet ve Hükümet icapları için kullanılmak üzere Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık bütçelerine konulan tahsisattır. Kanunlarla verilen görevlerin gerektirdiği istihbarat hizmetlerini yürüten öteki kamu yönetlerinin bütçelerine de örtülü tahsisat konulabilir. Örtülü tahsisat, bu emeller dışında ve Cumhurbaşkanının, Başbakanın ve ailelerinin şahsi tüketmeleri ile politik partilerin yönet, propaganda ve tercih gereksinimlerinde kullanılamaz. Alakalı senede bu emelle tahsis edilen tahsisatlar toplamı, genel bütçe başlangıç tahsisatları toplamının binde beşini geçemez. Başbakanlık ve öteki alakalı yönet bütçelerinde yer alan örtülü tahsisatların kullanılma yeri, giderin kimin tarafından yapılacağı, hesapların yakalanma ve kapatılma usulü, gideri yapanın değişmesi halinde yeni yetkiliye hangi evrakların aktarılacağı Başbakan tarafından tanımlanır. Örtülü tahsisatlara ait giderler Başbakan, Maliye Bakanı ve alakalı Bakan tarafından imza atılan kararname temellerine göre gerçekleştirilir ve ödenir.”

27 Mart 2015 tarihli ve 6639 Sayılı Bazı Kanun ve Kanun Kararındaki Kararnamelerde Farklılık Yapılması Hakkında Kanun’un Torba Kanun 39. Maddesi’nde yer alan farklılık şöyle; “Hükümet icapları” ibaresi “Devlet ve Hükümet icapları” biçiminde değiştirildi; “Başbakanlık bütçesine” ibaresi “Cumhurbaşkanlığı ve Başbakanlık bütçelerine” biçiminde değiştirildi; “Başbakanın ve ailesinin” ibaresi ise “Cumhurbaşkanının, Başbakanın ve ailelerinin” biçiminde değiştirildi.

15 Ağustos 2017 tarihinde yayınlanan 694 sayılı Kanun Kararındaki Kararname Kanun Hükmünde Kararname ile bir ek daha yapıldı. Buna göre, maddeye Ulusal İstihbarat Teşkilatı MİT da ilave edildi. Maddenin son hali şöyle; “Cumhurbaşkanlığı ile Ulusal İstihbarat Teşkilatı Müsteşarlığı bütçesindeki tahsisatlar bakımından ikinci ve üçüncü fıkralar kapsamında yer alan hususlar Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile tanımlanır ve uygulanır.”

Son tertip etmeye göre, Cumhurbaşkanı’nın tahsisatı nerede ve nasıl harcayacağı yalnızca kendi imzasını taşıyan Cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile tanımlanıyor. Anayasa’nın 107’nci maddesine göre Cumhurbaşkanı’nın tek başına imza attığı kararnameler yönetimsel yargının teftişi dışında bulunuyor.


Türkiye’de Örtülü Tahsisat 

Türkiye’de örtülü tahsisat uygulaması senelerdir tartışılan bir mevzu. Bunun nedeni, örtülü tahsisatın ölçüsünün fazla olması, hangi emellerle ve nerede kullanıldığının saklı olması, açıklanmaması ve sorgulanmaması. Bu nedenle spekülasyonlara sarih hale geliyor. Türkiye’de devlet ve hükümete veya cumhurbaşkanı ve başbakana verilen örtülü tahsisat hakkının kapsamı oldukça geniş. Kanunda şahsi ve ailevi tüketmeler için kullanılamayacağı belirtiliyor. Ancak hangi emellerle ve nerelerde kullanıldığı sorgulanamıyor ve açıklanamıyor.

Türkiye’de örtülü tahsisat; saklı istihbarat ve korunma giderleri, devletin güvenliği ve çıkarları için politik ve sosyal alanlarda, devlet haysiyetini artırıcı hizmetlerde, kültür hizmetlerinde, inanılmaz gidişatlarda kullanılabiliyor. Ayrıca bazı stratejik müesseseler için ekipman, teknoloji ve bilimsel çalışma satın almak için de örtülü tahsisattan faydalanılıyor. Aynı zamanda saklı istihbarat çalışmalarında örtülü tahsisat kullanılıyor.


Dünyada Örtülü Tahsisat

Örtülü tahsisat tüketmeleri her ülkenin koşullarına veya kanunlarına paralel olarak tertip edilmiş. Bazı ülkelerde örtülü tahsisat tüketmeleri çok elastikken kimilerinde teftişe tabi yakalanmış.

Amerika Birleşik Devletleri’nde Amerika Birleşik Devletleri başkanın kullanacağı örtülü tahsisatın ölçüsünü kurultay tanımlıyor. Başkana örtülü tahsisat kullanma yetkisini de kurultay veriyor. Bu tahsisat, korunma tüketmeleri dışında kullanılabiliyor. Başka Bir Deyişle hangi alanlarda kullanılamayacağına dair bir çerçeve bulunuyor. Amerika Birleşik Devletleri’deki örtülü tahsisat tüketmeleri denetleniyor. Başkan tahsisatı nerede, hangi emelle kullandığını açıklamak zorunda.

Avustralya’da da senelik olarak tahsis edilen örtülü tahsisat, yalnızca kamu hizmetlerinde kullanılabiliyor. Başka bir müesseseye de kamu hizmeti koşuluyla aktarılabiliyor. Bu tahsisat, denetleniyor. Yılsonunda örtülü tahsisatın hangi hizmetler için hangi müesseselerde kullanıldığının belgelenmesi ve açıklanması gerekiyor.

Almanya’da resmi bütçeler dışında rastgele bir saklı tahsisat veya eşi bir bütçe bulunmuyor. Yalnızca başbakan veya alakalı bakanlar bazı gidişatlarda saklı harekâtlar için bütçeden tahsisat alabiliyor. Ancak alakalı bakanlık yaptığı bu tüketmelerin tam detayını meclisin görevlendirdiği raportöre açıklamak zorunda.

Fransa’da cumhurbaşkanlığı bütçesi ve tüketmeleri Sayıştay teftişine tabi. Teftiş neticeleri senelik olarak kamuoyuna açıklanıyor. İstihbarat üniteleri için ise “özel fon” uygulaması bulunuyor. Bu fonun kullanımı parlamenter kurul tarafını sorgulanıyor.

Rusya’da devlet başkanı ve başbakanın tahsisatları kamu teftişine kapalı. Devlet başkanının en az iki özel fonu bulunuyor. Bu tüketmeler; Devlet Başkanı Günlük Tüketme ve Temsil Giderleri Fonu, Devlet Başkanı Rezerv Fonu olarak öğreniliyor. Rezerv Fonu’nun 6 milyar lira etrafında olduğu belirtiliyor. Başbakanlık Rezerv Fonu ise, Rusya bütçesinin yüzde 3’şana tekabül ediyor.


Bunları Öğreniyor Musunuz?

Örtülü tahsisat tüketmeleri Başbakanlık bütçesinde “saklı hizmet giderleri” olarak yer alıyor ve sorgulanamıyor.
Anayasa Duruşması, cumhurbaşkanına örtülü tahsisat tahsis edilmesi ve tahsisatın kullanımına ait usul ve temellerin cumhurbaşkanlığı kararnamesi ile tanımlanmasını öngören farklılıkların iptaline ait ana muhalefet partisinden 121 milletvekilinin arzını reddetti.
2017 senesinin ilk beş ayında yapılan örtülü tahsisat tüketmesi 1 milyar 375 milyon 386 bin lira olarak reelleşti. 2016 senesinin ilk beş ayındaki örtülü tahsisat tüketmesi 870 milyon 962 bin liraydı. Çoğalış oranı yüzde 58 etrafında…
2016’daki toplam örtülü tahsisat tüketmesi takribî 1,6 milyar lira olarak reelleşti. 2003 senesinde bu tüketme 103 milyon liraydı.
Eski başbakanlar Bülent Ecevit, Tansu Çiller, Necmettin Erbakan ve Mesut Yılmaz yarıyıllarında toplam 190 milyon 400 bin liralık örtülü tahsisat kullanıldı.
Örtülü tahsisatla alakalı ilk müzakere Adnan Menderes yarıyılında yaşandı. 1960 ihtilalı sonrası kurulan duruşmalarda örtülü tahsisatın “devlet çıkarları için değil kişisel gereksinimler için” tüketildiği iddia edilmişti.
Yakın tarihteki örtülü tahsisat münakaşası ise Tansu Çiller hükümetinde yaşandı. Ünlü dolandırıcı Selçuk Parsadan, yarıyılın başbakanı Tansu Çiller’i dolandırarak örtülü tahsisattan para alan ilk dolandırıcıdır. 2 Kasım 1995 tarihinde Çiller’i arayarak o yarıyıl orgeneral olan Necdet Öztorun’un sesini taklit eden Parsadan, Kemalistler Derneği için 5,5 milyar lira para istedi. Ertesi gün istenen para Parsadan’ın hesabına başbakanlığın örtülü tahsisat hesabından aktarıldı. Parsadan, 21 Mayıs 1996 tarihinde Balıkesir’in Edremit ilçesine bağlı Altınoluk beldesini tutuldu ve dolandırıcılıktan 6 sene 3 ay mapus cezası aldı. Parsadan, 4 sene 8 ay 28 gün cezaevinde kaldı ve 19 Şubat 2001 tarihinde tahliye edildi.
Örtülü tahsisatın İttihat ve Terakki’deki ismi “ödenek-ı mesture” idi.