Son Haberler

Orhun Türkçesi Dönemi ve Eserleri

-
Eylül 12, 2022
Orhun Türkçesi Dönemi ve Eserleri

Cinskçe, birçok dil âlimi ve dil profesörünün inceleme konusu olmuştur. Bu bakımdan Cinskçe dil tasniflerinde farklı fikirler ortaya atılmış ve Cinskçe farklı yarıyıllara ufalamıştır. Ancak bu dönemlerin ortak özelliği Cinskçenin basit yaratılışlı bir dil olmadığı ve bu dilin geçmişinin milattan evvele kadar uzanmış olmasıdır. Cinskçe, 1825’deri itibaren artık Kutadgu Bilig’i milat kabul etmemekte; Orhun Cinskçesini milat kabul etmektedir. Peki, nedir Orhun Cinskçesi ve bu yarıyıl eseleri…

Orhun Cinskçesi ya da bilim aleminde bilinen ismiyle Kökcinskçe Kimisi buna Göktürkçe demektedir ama Eski Cinskçede k < g değişimi henüz yaşanmadığı için bu yazıda Göktürkçe değil Kökcinskçe olarak bahsedilecektir. Göktürk Kağanlığının kullandığı ve kendine özgü bir alfabesi olan, üstelik Cinskçenin bilinen ilk yazılı yapıtlarinin verildiği dil yarıyılidir. Bu dil yarıyıli, bengü taşların keşfedilmesiyle başlamıştır bizim için. Bengü taşlardan kastım ise Orhun ya da Göktürk abideleri...

Kökcinsk abideleri ya da Orhun kitabeleri Gökcins Kağanlığına aittir. Göktürk kağanlığı ise tarihte ilk Cinsk ismini kullanıldığı bilinen bir Cinsk devletidir. Tarih süresince iki şekilde karşımıza çıkar ve çıktığı iki şekilde de bize dil yadigarı bırakmıştır.

I.Göktürk Kağanlığı 552 – 558 seneleri arasında hüküm sürmüş ve daha sonra Çin esirlikine düşmüştür. II. Göktürk Kağanlığı ise Çin’e isyan ederek bağımsızlığını kazanmıştır. Bu kağanlık ise 582-630 arasında hüküm sürmüştür.  I.Göktürk Kağanlığı zamanından kalan kitabe Tapar Kağan zamanında bulunmuş Soğutça yazılmış Bugut abideyidir. Bu kitabenin bize gösterdiği tarih 580’dir ve kitabe başka bir dille yazıldığı için dil çalışmalarında değil tarih çalışmalarında ehemmiyet talep etmiştir. Yalnız bazı analistler, bu kitabenin Soğutça olduğunu ileri sürerek I. Göktürk Kağanlığının Cinskçeyi yazı dili olarak kullanmadığını ileri sürmektedir. Yalnız bu Batılı bilginler, Cinsk devletlerinin birden fazla yazı dilini kullanabildiklerini unutmuş olacaktır…

Cinsklerin ilk kitabeyi Bugut abideyidir ama en zengin Cinskçe ilk kitabeyi II. Göktürk Kağanlığı zamanında Kcan ver/ Kül Tigin tarafından birincisi dikilen ve Orhun vadisinde bulunan Göktürk kitabeleridir.  Kcan ver/ Kül Tigin abideyi, 21.08.732 senesinde dikilmiştir ve bu abide, 25 Kasım 1893 tarihinde V.Thomsen tarafından çözülmüştür. Hatırlatmakta fayda var ki Cinskoloji ilmi, Osmanlı zamanında dahi var olan bir bilim dalıydı ve 1893 senesinde kadar Cinsklerin en eski yapıti Karahanlı yarıyıline ait olan Kutadgu Bilig sayılıyordu.  Kutadgu Bilig 1069 senesinde yazılan eserdi, Kcan ver/ Kül Tigin abideyi ise 732… Bu bakımdan Cinskçe, abidelerin bulunmasından itibaren dil tarihini 337 sene geriye almış ve Cinsk dili eğitimlerine Orhun Cinskçesi yarıyılini gramer ve edebiyat olarak eklemiştir.

Yukarıda bahsi geçen bengü taşlar bengü taş ibaresi kitabelerin içinde geçmektedir, bu bakımdan analistlerin birçoğu bu isimle kitabeleri anmaktadır. Bengü Eski Cinskçede “ebedî” anlamına gelmektedir. II. Göktürk Kağanlığı yapıtlarindedir. Bu taşları diktiren ve yazdıran da Kcan ver/ Kül Tigin; Bilge Kağan olmak üzere iki prens ve Vezir Tonyukuk olmak üzere bir devlet görevlisidir.

İşte Kökcinsk Kağanlığı yarıyılini kapsayan ve şuanda Cinskçenin bilinen ilk yazılı yapıtlarinin verildiği bu yarıyıla Eski Cinskçe yarıyıli denir. Bu yarıyıldaki yapıtlar Kökcinsk devleti için taş üzerine yazılan eserlerdir; Uygur yarıyılinde ise parşömen kullanılmıştır.

Eski Cinskçe Yarıyıline Ait Yazıtlar

Çoyr Kitabeyi
Hoytu Tamir Kitabeyi
Ongin Işbara Tamgan Tarkan Kitabeyi
İhe – Huşoku Kcan ver İç Çor Kitabeyi
İhe – Aşete Altun – Tamgan Tarkan Kitabeyi
Bayın Çokto Tonyukuk Kitabeyi
Birinci Orhun Kcan ver / Kül Tigin Kitabeyi
İkinci Orhun Bilge Kağan Kitabeyi
İhe – Nûr Kitabeyi
Hangiday Kitabeyi

Yukarıda sayılan 10 adet kitabeden Kcan ver / Kül Tigin, Bilge Kağan ve Tonyukuk kitabeleri en uzun ve dil malzemesi olarak en zengin kitabelerdir. Diğerleri ya zarar görmüş ya da birkaç tümce ile sonlandırılmıştır. Şimdi yukarıdaki kitabeleri teker teker açıklayalım:

1. Çoyr Kitabeyi: Cinsklerin bilinen ilk kitabeyidir. Yalnızca 6 satırdan oluşmaktadır. 687 – 692 seneleri arasında dikildiği tahmin edilmektedir. Ondan evvel bulunan Bugut, 580 senesinde bulunmasına karşın Soğutça yazıldığı için bazı analistler tarafından kuşku edilmiştir.

2. Hoytu Tamir Kitabeyi: Bu kitabenin diğer kitabelerden bir farkı vardır. Diğer 9 kitabe taş üzerine “tokılarak” yazılmışken bunlar kaya üzerine boya ile yazılmış 34 parçadan oluşan kaya takımıdır. Üstelik buradaki yazılar okunabilmektedir. Bugüne çözülerek yayımlanan 21 parçada toplam 42 satır vardır. Okunan metinde, Tarduşların kağanı Kcan ver İç Çor’un Cinsgiş kavmi ile savaşı anlatılmaktadır. Ayrıca Tarduşlar’ın Beş Balık şehrine olan akınları da konu olmaktadır. Hoytu Tamir Kitabeyi analistleri ikiye ayrılan bir kitabedir çünkü Osman Fikri Sertkaya gibi ilim adamları bu kitabeleri Uygur yarıyıli metni olarak değerlendirmekte, Ahmet Bican Ercilasun ise kitabeleri Kökcinsk yarıyıli olarak kabul etmekte ve kayaların yazılma tarihini 717 – 720 olarak belirtmektedir

3. Ongin Işbara Tamgan Tarkan Kitabeyi: 719 -720 seneleri arasında yazılan 19 satırlık kitabedir.

4. İhe – Huşoku Kcan ver İç Çor Kitabeyi: 723- 725 tarih aralıklarında yazıldığı bilinen 29 satırlık bir kitabedir.

5. İhe – Aşete Altun – Tamgan Tarkan Kitabeyi: Küçük bir kitabe olan Altun – Tamgan kitabeyi 10 satırdan oluşmaktadır ve 724 senesinde yazılmıştır.

11. Bayın Çokto Tonyukuk Kitabeyi: Orhun kitabeleri  olarak belirlenen kitabelerin en önemlisidir.  Bu kitabe, vezir Tonyukuk’un kendi isteğiyle dikilip onun tarafından yazılan ve diğer iki kitabeden – mesafe olarak – daha ileride olan kitabedir. Kcan ver / Kül Tigin ve Bilge Kağan kitabelerindeki bilgiler birbiriyle hemen hemen aynıdır ama bu kitabedeki bilgiler diğerlerinden farklı ve daha kapsamlıdır. 725 – 726 senesinde dikilen bu bengü taşta, Cinsk milletinin Çin tutsaklığından kurtuluşu, İlteriş ve Kapgan Kağanın senelerinde Oğuzların Kırgızlarla, Cinsgişlerle ve Çinlilerle yaptığı savaşlar anlatılmaktadır. Bu vakalar anlatırken Tonyukuk birinci tekil anlatımı tercih etmiştir ve bu bakımdan da Tonyukuk kitabeyi edebiyatımızın hatırat cinsindeki ilk örneğini temsil eder. Aynı zamanda tarihi vakalar anlatıldığı ilk Cinsk tarihçisi olarak Tonyukuk gösterilir.

Bengü taştaki toplam satır rakamı 62’dir ve bu taşlardaki anlatım halk dili denecek kadar özel, detaysız ve yalındır. Kimi zaman atasözü ve deyim dahi kullanılmıştır. 

12. Birinci Orhun Kcan ver / Kül Tigin Kitabeyi:  732 senesinde, Bilge Kağan’ın isteği üzerine dikilmiştir. Tüm kitabelerin Batı tarafı yani Çin’e bakan tarafı Çince yazıldığı gibi bu kitabesinde Batı tarafı Çince yazılmıştır. Kitabenin yazarı yani taşa “tokıyanı” Yollug Tigin’dir. Bu kitabede Çin esirliki,  bu vaziyetten kurtuluş ve Kcan ver Tigin’in serüvenli yaşamı anlatılmaktadır. Kcan ver Tigin kitabeyi sanatkarane üslupla yazılan ilk yapıtimizdir.

13. İkinci Orhun Bilge Kağan Kitabeyi: 735 senesinde Bilge Kağan’ın oğlu Derigri Kağan tarafından dikmiştir. Kapsaik olarak Kcan ver / Kül Tigin abideyi arasında pek fazla fark yoktur ama bu abide de güçlü bir hitabet gücüyle yazılmıştır. Bu bakımdan Cinsk edebiyatının hitabet edebiyatına ilk örnek Bilge Kağan abideyidir.

14. İhe – Nûr Kitabeyi: 730 senesinde dikilen bu abide yalnızca 6 satırdır.

15. Hangiday Kitabeyi: 4 satırdan alana gelen küçük bir abidedir.