Son Haberler

Ölüme Bağlı Tasarruflar

-
Eylül 3, 2022
Ölüme Bağlı Tasarruflar

Bu yazımızda vefata bağlı tasarrufların biçimi ve parasal açıdan ayrımı, tasarruf serbestisi ve ehliyet mevzularından bahsedeceğiz.

Ölüme Bağlı Tasarruflar

Meşru operasyonlar meşru netice doğurmaya müteveccih istem beyanlarıdır ve bunlar muhtelif açılardan ayrıma tabi yakalanırlar. Sağlar arası operasyonlar ve vefata bağlı tasarruflar bu ayrımlardan biridir. Sağlar arası harekât denildiği zaman karar ve neticeler tarafların sıhhatinde doğurması emeliyle yapılmış harekâtlardır. Oysa vefata bağlı tasarruflarda, tasarruf operasyonunu taraflar sıhhatindeyken yaparlar ancak o harekâtın neticelerini vefattan sonra arzu ederler.

Vefata bağlı tasarruftaki ‘tasarruf’ sözcüğü borçlar hukukunda kullanılan tasarruf harekâtı, borçlandırıcı harekât, kazandırıcı harekât anlamındaki tasarruf değildir. Buradaki tasarruf sözcüğü, servet vazgeçenin vefattan sonra karar ve netice doğurmasını arzu ettiği emirlerden ibarettir. Bazen bir harekâtın vefata bağlı tasarruf mu yoksa sağlar arası harekât mı olduğu noktasında kararsız edilebilir. Bu kısımda yorum suretiyle servet vazgeçenin isteminin anlaşılması gerekir. Bu stil kararsızlar ancak karineler ve yorum aracıyla neticeye eriştirilebilmesi olası olmaktadır. Tam bu vaziyetler göze alındıktan sonra neticeye erişilemiyorsa ‘favor negoti’ prensibi devreye girer. Bu yapılan harekât lehine yorum kaideyidir. Bunun yanında servet hukukunda yaygın olan diğer bir ilke ise ‘favor testamenti’ prensibidir. Bu ilke ise vasiyetname lehine yorum kaideyidir. Özetlenecek olursa bir harekâtın sağlar arası veya vefata bağlı tasarruf olduğu noktasında bilinmeyenlik varsa favor negoti prensibi devreye girer ve o harekât sağlar arası bir harekât olarak kabul edilir. Vasiyetnamede bir hususun ne olduğu bütün olarak tespit edilemiyorsa favor testamenti prensibi devreye girer ve vasiyeti geçersiz kılmak yerine vasiyeti ayakta kılacak yorum seçim edilir.

Borçlar Kanunu, can verinceye kadar bakma kontratının servetçi soyulmasını kapsamasa dahi servet kontratı biçiminde yapılmadıkça geçerli olmayacağından bahseder. Can Verinceye kadar bakma kontratı sağlar arası operasyondur ama biçim olarak normal borçlar hukuku biçim koşullarının değil, servet hukuku biçim koşullarının uygulanması öngörülmüştür. Aynı gidişat affetmenin yerine gelmesinin affedenin vefatına bağlı olduğu vaziyetler için de geçerlidir. Burada da normal borçlar hukukuna ait kararlar yerine vasiyete ait kararlar geçerli olmaktadır.

Biçimi ve Parasal Anlamda Vefata Bağlı Tasarruflar

Borçlar hukukunda biçim serbestisi vardır, başka bir deyişle daha evvel hiç yapılmamış biçimde yapılan bir kontrat dahi borçlar hukuku açısından geçerli olur ama aile, eşya ve servet hukukunda şekle bağlılık prensibi, hudutlu sayı ilkeyi geçerli olmaktadır. Bu hukuk alanları için öngörülmüş biçimlerin dışına çıkılamaz, kimse kendi yarattığı yeni tip kontratları bu hukuk alanları için kullanamaz. Servet hukukunda iki tane vefata bağlı tasarruf tipi öngörülmüştür. Bunlardan birisi vasiyetnamedir, öbürü ise servet kontratıdır. Vasiyetnamelerinde nasıl yapılacağını sayı ve tip olarak resmi, yazılı ve laflı vasiyetname biçiminde kanun koyucu tanımlamıştır. Servet kontratında da kanun koyucu pozitif servet kontratı ve servetten feragat kontratı olarak iki tip tanımlamıştır. Bu tipler dışında servet kontratı veya vasiyetname yapmak olası değildir.

Fertler bazı gidişatlarda ortak vasiyet tertip etme gereksinimi dinlerler. Birden fazla şahıs aynı anda ve aynı denge içerisinde son arzularını açıklarlar, Fransız hukuku gibi bazı hukuklar bu vaziyete izin etmişlerdir. Başka bir husus olarak karşılıklı vasiyetname tertip edilebilir. Ortada birden fazla belge vardır ama bunlar arasında bir bağlılık vardır. Yapılan kazandırmalar birbirine sanki şart gibi ilave edilmiştir. Bazen de birbirine bağlı vasiyetnameler vardır. Bunun da içerik açısından değişiklerinden değişikliği, birinin geçerliliği öbürünün geçerlilik koşuluna bağlanmış olmasıdır.

Parasal anlamda vefata bağlı tasarruf, yapılan vefata bağlı tasarrufun içeriğidir, başka bir deyişle servet vazgeçen ne arzu ediyorsa odur. Biçimi anlamda vefata bağlı tasarruf ise kanunun öngördüğü iki biçimden ibarettir, başka bir deyişle vasiyetname ve servet kontratı.

Tasarruf Serbestisi

Bizim hukukumuzda vefata bağlı tasarruf yapma zorunluluğu yoktur. Vefata bağlı tasarruflardan hiçbiri yapılmazsa kanundaki legal servetçilik devreye girer. Kanun koyucu gizli hisseyi yaralamadan başkalarını da servetçi yapma hakkını servet vazgeçenlere vermiştir. Hatta legal servetçilerden kimilerine legal haklarından daha fazla ihtimalini de tanımıştır. Ancak bunun kriteri diğer legal servetçilerin gizli hisselerini aşmamaktır. Vefata bağlı tasarruflarda hudutlu da olsa kararsızlığın cinsleri butlan, yokluk, kesin geçersizlik mevzubahisi olabilir ama vefata bağlı tasarruflarda hakikat kararsızlık mevzuu iptal edilebilirliktir. Servet vazgeçen haksız bir dağıtım yapmış olsa dahi gizli hisseyi ihlal edilen bir servetçi vaziyete tepkisiz kalarak harekâtın geçerli olması mevzubahisi olabilir. Başka Bir Deyişle gizli hisseyi ihlal edilen servetçi dava açıp açmamakta özgürdür. Medeni hukuk ve borçlar hukukunda bahsi geçen bir hayli kesin geçersizlik hali servet hukukunda iptal nedenidir.

Medeni Kanun servet ile ilgili maddelerinde ayırtım eforu olmayan bir bireyin ayırtım eforu olmadığı bir sırada vefata bağlı tasarruf yapmasını iptal nedeni olarak öngörmüştür ama aynı gidişat Borçlar Kanunu’na göre kesin geçersizlik halidir ve dominant kendiliğinden harekât yapar.
Tasarruf kandırma, yanılma veya korkutma halinde yapılırsa Borçlar Kanunu’na göre iptal, zorlama ise kesin geçersizlik halidir ama yine Medeni Kanun’da iptal nedenidir.
Şekle terslik Borçlar Kanunu’nda kesin geçersizlik halidir ancak servet hukukunda iptal nedenidir.

Vefata Bağlı Tasarruf Serbestisi Hakkının Kullanımı

Vefata bağlı tasarruf yapma mevzusunda şahıs hürdür ama şahıs bunu yapmak istiyorsa kanunda belirtilen biçimi koşullarına uymak zorundadır.

Vefata bağlı tasarruflar şahsa sıkı sıkıya bağlı haklardandır. Bireyin vefattan sonra netice doğurmasını arzu ettiği hususlardır. Dolayısıyla bu stil operasyonlarda temsil geçerli değildir.

Vefata Bağlı Tasarruflarda Ehliyet

Kanunumuza göre iki çeşit vefata bağlı tasarruf vardır. Bunların ikisi de ehliyet bakımından değişik kararlara tabi yakalanmışlardır. Kanunun da deyimine göre vasiyet yapabilmek için 15 yaşını doldurmuş olmak ve ayırt etme eforuna sahip olmak gerekir.

Vefata bağlı tasarruflar şahsa sıkı sıkıya bağlı haklardan olduğu için bunlarda temsil mevzubahisi olmaz. Temsil olmadığı için kanun koyucu en azından vasiyetname yapabilme mevzusundan yaş hududunu alta sürükleme mevzusundan bir problem olmayacağını düşünmüştür ve vasiyeti yapan şahıs ondan istediği zaman geri dönebilir. Zira tek taraflı bir operasyondur.

Vasiyetname Yapma Ehliyeti

1- 15 yaşını doldurmuş olmak

2- Ayırtım eforuna sahip olmak

Vasiyetnameler yazılı, laflı, resmi olmak üzere üç gruba parçalarlar. Her kim vasiyet yapan bireyin ayırtım eforu olmadığını iddia ederse bu vaziyeti o delil etmekle mükelleftir. Bu delil faaliyeti içerisinde hekim raporları ehemmiyetli bir kanıttır. Hekim raporu ile servet vazgeçenin vasiyeti yazmadan evvel bir us hastalığı olduğu tanımlanırsa bu sefer delil yükü yer değiştirir. Bu özellikle resmi vasiyetnamelerde geçerlidir. Noter vasiyetnamenin hazırlanması sırasında bireyin ehliyetinden dolayı kuşkuya düşerse hekim raporu getirilmesini isteyebilir. Hekim raporu reeli yansıtmasa bile bunun aksini delil etmek çokta kolay bir gidişat değildir.

Servet Kontratı Yapma Ehliyeti

Servet kontratı yapabilmek için;

Ayırt etmek kudretine sahip olmak,
Kısıtlı bulunmamak,
Ergin olmak gerekir.

Bazı vefata bağlı tasarruflar servet kontratı gibi yapılsalar bile içeriği itibariyle bakıldığında vasiyetname gibidir. Misal üzerinden gidersek, tarafların ikisi de karşılıklı olarak terekeleri üzerinde tasarruf ederler, başka bir deyişle vefata bağlı bir tasarruf yaparlar. Yaptıkları harekât terekeyi ilgilendirir. O vaziyette her ikisi için de bu vefata bağlı tasarruftur ve her ikisinin de bütün ehliyetli olması gerekir. Bazen ise şahıs vefata bağlı tasarruf yapar ve terekesi üzerinde tasarrufta bulunur. Ancak bu işi mülk vazgeçtiği şahıs ile karşılıklı bir kontrat içerisinde gibi yapar. Fakat sonuç itibariyle diğer taraf yalnızca kazanan vaziyettedir. Bazı gidişatlarda ise bir taraf vefata bağlı tasarruf yaparken diğer taraf yalnızca sağlar arası bir borç altına girmektedir. Bu gidişat karşısında da ehliyet ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Şayet taraflardan birisi yalnızca karşı tarafın istemini kabul etmekle kanaat etiyor ya da yalnızca sağlar arası bir borç altına girip de terekeyi ilgilendiren bir borç altına yükümlenmiyor ya da kendisi açısından vefata bağlı tasarruf yapmıyorsa servet kontratı ehliyet kaideleri değil, genel ehliyet kaideleri uygulanır. Şayet taraflardan biri vefata bağlı tasarruf yaptığında kendisini borç altına sokan hiçbir harekâta girmemişse ve bütün ehliyetliyse bu vaziyette servet kontratını temsilcisi aracıyla da yapabilir. Başka Bir Deyişle vefata bağlı tasarrufta bulunmayan şahıs bütün ehliyetli ise iradi bir temsilci aracıyla da harekât yaptırabilir. Şayet vefata bağlı tasarrufta bulunmayan taraf bütün ehliyetsiz ise onun ismine harekâtı legal temsilcisi yapacaktır ama böyle bir vaziyette bile Türk Medeni Kanunu madde 462 ve 463 gereğince vesayet ve teftiş makamlarının sırasıyla barış ve asliye dominantı izni lüzumludur. Şayet hudutlu ehliyetsiz ise ufaklar ve kısıtlanmış şahıslar bu şahıslar rastgele bir ivaz borcu altına girmiyorsa legal temsilciye gereksinimleri olmadan kendi başlarına harekât yapabilirler ama kanun bunların ahlaki istismarı olabilme vaziyetine karşı legal temsilciye harekâtı iptal ettirme hakkı da vermiştir. Şayet hudutlu ehliyetsiz olan şahıs bir ivaz borcu altına giriyorsa legal temsilcisinin icazet onay vermesi gerekecektir.