Son Haberler

Nobel Ödülü Nedir, Neden Verilir?

-
Eylül 17, 2022
Nobel Ödülü Nedir, Neden Verilir?

Nobel Ödülü, dünyada bilinen en prestijli ödüldür. Ünlü kimyacı ve dinamitin mucidi Alfred Nobel gururuna, mirasının faizi kullanılarak verilen ödüldür.

Nobel Ödülü Nedir, Neden Verilir?

Nobel Ödülü veya Nobel Ödülleri, her sene 10 Aralık günü dağıtılan dünyanın en prestijli ödülüdür. Dinamitin mucidi Alfred Nobel gururuna, 1901 senesinden bu yana insanlığa hizmet eden insanları ödüllendirmek emeliyle 6 dalda veriliyor. Türkiye’den Nobel Ödülü alan iki ad var; yazar Orhan Pamuk ve Prof. Dr. Aziz Sancar. Ödüller, reel veya tüzel bireylere verilebiliyor. Nobel ödülnamın hikâyesi nedir, neden veriliyor hiç merak ettiniz mi? Bu suallerin cevabını ve Nobel’le alakalı istatistiklerden, Nobel madalyasının özelliklerine kadar birçok balakayı yazımızda bulabilirsiniz.

Alfred Nobel ve vasiyetinden alakalı bvefat…

Alfred Bernard Nobel’in Vasiyeti ve Nobel Ödülleri

İsveçli kimyacı ve mucit Alfred B. Nobel, dinamitin mucididir. Tescilini aldığı bu buluşu sayesinde 20 ülkede 90 firma aracılığı ile patlayıcı ve silah firmaları kurdu. Birçok ülkenin patlayıcı gereksinimini karşılamaya başladı ve devasa bir mirasın sahibi oldu. Ancak kendisine müteveccih “vefat taciri”, “insanları süratle öldürmenin yolunu bularak zengin oldu” biçimindeki tenkidi haberler sebebiyle yaşamının son senelerinde büyük yeis ve acılar yaşadı.

Gerçeğinde barış yanlısı olan ve dünya barışı için çaba sarf eden Nobel, savaşları durduracağını düşündüğü buluşunun ölümcül bir silaha dönüştüğü fikri ile kedere boğuldu. Kardeşi Ludvig Nobel can verdiğinde, kendisinin can verdiğini sanan Fransız gazeteleri büyük bir kusura imzalaydı. Gazetelerin manşetlerinde “Vefat taciri can verdi” başlıkları atıldı. Bu hadise, Nobel Ödülü fikrinin başlangıcı olarak görülüyor. Can Vermeden evvel 27 Kasım 1895 tarihinde kaleme aldığı vasiyetinde bu vakadan dinlediği yeisin izleri görülüyor. Vasiyetinde, buluşu aracılığı ile dolaylı olarak kazandığı mirasının insanlığa hizmet edenlere dağıtılmasını istedi.

Vasiyetinden takribî 1 sene sonra 10 Aralık 1896 tarihinde beyin kanaması geçirerek İtalya’nın San Remo kentinde yaşama gözlerini yumdu. Vasiyeti, 30 Aralık 1896 tarihinde açıklandı. Vefatından 5 sene sonra da Nobel Ödülleri verilmeye başlandı. Nobel’in o yarıyıldaki mirasının günümüz kıymetinin 180 milyon avro olduğu belirtiliyor. Mirasının faizi, her sene Nobel Ödülü bünyesinde para ödülü olarak dağıtılıyor. Para ödülü, her sene faiz oranlarına göre değişiyor. 2017 senesinde para ödülü 9 milyon kron Takribî 4 milyon lira olarak belirlendi.

Alfred Nobel’in vasiyeti şöyle;

“Arkasımdan bıraktığım gayrimenkulümün ve mirasımın tamamı, alttaki biçimde dağıtılacaktır. Kapital, emniyetli bir biçimde Fon’da bir araya gelmelidir. Bu Fon’un kazancı her sene insanlığa en büyük hizmeti yapan bireylere dağıtılmalıdır. Bu kazanç beş ana bvefata bölmeli ve alttaki biçimde dağıtılmalıdır. Bir kısım fizik sahasında en büyük bulguyu yapan bireye verilmelidir. Bir kısım kimya sahasında en büyük bulguyu yapan bireye verilmelidir. Bir kısmı fizyoloji ya da tıp alanında en büyük bulguyu yapan bireye verilmelidir. Bir kısım edebiyat sahasında en büyük yapıtı yazan bireye verilmelidir. Bir kısım Uluslararası barış ve kardeşlik için en büyük çalışmayı yapan bireye verilmelidir. Fizik ve kimya mevzusundaki bulgular, İsveç ilim konseyince değerlendirilmelidir. Tıp mevzusundaki çalışmalar Stokholm’deki Caroline Enstitüsü tarafından değerlendirilmelidir. Edebiyat ve barış mevzusundaki ödüller İsveç Meclisi tarafından seçilen beş şahsiyet bir kurul tarafından değerlendirilmelidir. En büyük ve kesin tutkum ödüller adaylara dağıtılırken netlikle milliyet tefrika yapılmamasıdır. En önemliyi, ödülü alacak birey bir İskandinavyalı da olabilir, olmayabilir de…”

Nobel Vakfı

Nobel Vakfı, Nobel ödüllerinin yönetimsel ve finansal yönetimi için 29 Haziran 1990 tarihinde heyetti. Alfred Nobel’in vasiyeti üzerine kurulan özel bir müessesedir. Nobel Enstitüsü’nü harici olarak temsil eden Nobel Vakfı, Nobel Ödülleri ile alakalı faallikleri kumpaslar ve idarer. Ayrıca Nobel Sempozyumu nizamlar. Nobel’e layık görülenlere ne kadar para ödülü verileceğini de vakıf belirliyor.

Nobel Ödülü Alanlar Nasıl Belirleniyor?

Nobel Ödülleri; fizik, kimya, tıp veya fizyoloji, edebiyat, ekonomi ve barış alanlarında veriliyor. İlk ödüller, 1901 senesinde verildi. 1968 senesine kadar ekonomi hariç 5 dalda ödül veriliyordu. 1968 senesinde ekonomi dalında da verilmesi kararlaştırıldı, ilk ekonomi ödülü 1969 senesinde verildi. Ekonomi alanındaki ödüller, Sveriges Bank ve İsveç Merkez Bankası tarafından ekonomiye katkı sunan bireylere veriliyor.

Ödüllerin verileceği adları seçen müesseseler ve kurullar var. Her müessese değişik bir dalın adayları arasından ödülü kazanan adı veya müesseseyi seçiyor. İsveç Krallık Yüksekokulu; fizik ve ekonomi dallarının adaylarını değerlendiriyor. İsveç Bilim Yüksekokulu, kimya dalından ödül sahiplerini belirliyor. Karolinska Enstitüsü, fizyoloji veya tıp alanındaki adaylar arasından ödüle layık olanları seçiyor. Edebiyat dalındaki değerlendirmeleri İsveç Yüksekokulu yapıyor. Norveç Nobel Kurulu ise, barış ödülü sahiplerini seçiyor.

Nobel Ödülü’nü, belirlenen dallarda beynelmilel seviyede başarı elde etmiş şahıslar veya müesseseler alabiliyor. Alakalı kurullar tarafından yapılan değerlendirmeler neticeyi ödülü almaya hak kazanan şahıs veya müesseselere bir madalya, bir diploma ve her sene değişik ölçülerde para ödülü veriliyor. Bir daldaki ödül, bir veya iki, hatta üç şahıs arasında paylaşılabiliyor.

Nobel Ödülleri, her sene ekim ayı başında açıklanıyor; Alfred Nobel’in vefat yıldönümü olan 10 Aralık günü de sahiplerine veriliyor.

Nobel Madalyası’nın ön ve arka suratı

Nobel Madalyası’nın Özellikleri

Nobel Ödülü madalyasının vasati ağırlığı 175 gramdır. Her madalya; 18 ayar yeşil altın, 24 ayar saf altından yapılır. Çapı 66 milimetre, kalınlığı ise 2,4-5,2 milimetre arasında değişiyor. Madalyanın parasal kıymeti 10 bin dolar etrafında.

Nobel Ödülü Kazanan Türkler

1901 senesinden bu yana 10 Türk Nobel’e aday gösterildi, 2 Türk Nobel Ödülü kazandı. İlk defa Nobel Ödülü kazanan Türk, ünlü yazar Orhan Pamuk’tur. 2006 senesinde Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görülen Orhan Pamuk, politik kimliği sebebiyle bazı kavgaların odağına oturtulmuştur. Nobel Kurulu, Pamuk’un ödülü kazandığını duyurduğu açıklamasında, “2006 Nobel Edebiyat Ödülü, kentinin melankolik ruhunun izlerini sürerken kültürlerin birbiriyle çatışması ve örülmesi için yeni semboller bulan Orhan Pamuk’a verilmiştir.” ifadesini kullandı.

Amerika’da yaşayan Türk Prof. Dr. Aziz Sancar, Nobel kazanan ikinci Türk’cins. 2015 senesinde Nobel Kimya Ödülü’ne layık görüldü. Sancar, hücrelerin zarar gören Deoksirübo Nükleik Asit’ları onardığını ve genetik balakasını gözettiğini haritalandırdığı çalışmasıyla bu ödüle layık görüldü.

Nobel’e Türkiye’den aday gösterilen ancak ödüle layık görülmeyen adlar ise şunlardır: Edebiyat dalında; yazar Yaşar Kemal, kadın yazar Leyla Erbil, yazar İlhan Berk. Kimya ve fizik dallarında; Dr. Atakan Peker, Prof. Dr. Gökhan Hotamışlıgil, Doç. Dr. Bahri Karaçay, Prof. Dr. İlhan Akyıldız, Gazeteci-Yazar Can Dündar.

SoldaYazar Orhan Pamuk, 2006 Nobel Edebiyat Ödülü’ne; Sağda Prof. Dr. Aziz Sancar, 2015 Nobel Kimya Ödülü’ne layık görüldü.

Nobel Ödülleri İle Alakalı Bazı İstatistikî Bilgiler

1901 senesinden 2017 senesine kadar toplam 585 Nobel Ödülü verildi. Nobel’e layık görülen şahıs ve kuruluşların toplam rakamı 923’cins. Bu ödüllerden 896’sını şahıslar, 27’sini de müesseseler ve organizasyonlar kazandı. 
585 ödülden 347’si yalnızca tek bireye verilirken, 138 ödülü iki şahıs, 100 ödülü üç şahıs paylaştı. 
Bugüne kadar 7 şahıs, iki defa Nobel Ödülü’ne layık görülmüştür. 
Nobel ödülü verilmeye başlandığı tarihten bu yana geçen 115 senede 27 müessese, kuruluş ve organizasyon ödül kazanmıştır. 
116 senede 49 defa toplam 190 kadın muhtelif dallarda Nobel ödülşana layık görüldü. 
Nobel Ödülleri’nin dağıtılmaya başlandığı 1901 senesinden bu yana 49 sene bazı dallarda ödül verilmedi. Fizik dalında 6 sene, Kimya dalında 8 sene, Tıp dalında 9 sene, Edebiyat dalında 7 sene, Barış dalında 19 sene ödül verilmedi. Bu senelerin çoğu İkinci Dünya Savaşı seneleridir. 
2017 senesine kadar ödül alanların yaş ortalaması 60’tır. 

İlk Nobel Ödülleri:

Nobel Ödülleri, ilk olarak 1901 senesinde 5 dalda verildi.
Fizik dalındaki ilk ödülü, röntgen ışınlarını keşfeden Alman fizikçi Wilhelm Conrad Röntgen’e verildi.
Nobel Kimya Ödülü, ilk defa Hollandalı kimyacı Jacobus Henricus van’t Hoff’a verildi. Hoff, çözeltilerle alakalı çalışmaları dolayısıyla bu ödüle layık görüldü.
Alman fizyoloji uzmanı Emil Adolf von Behring, difteri ile alakalı çalışmaları sebebiyle fizyoloji veya tıp alanında ilk defa ödül alan isimdir.
Edebiyat dalında ilk defa Nobel ödülü kazanan ad, Fransız şair Sully Prudhomme’dir.
Barış dalında ilk ödülü iki şahıs paylaştı. İsviçreli yazar ve iş adamı Jean Henry Dunant, Kuzey İtalya’daki Solferino Muharebesi’nde yaşanan acıları dindirmek için Kızılhaç Teşkilatı’nın kurulmasında liderlik etmesi sebebiyle; Fransız iktisatçı Frederic Passy de, beynelmilel hakemlik müessesesinin kurulmasındaki katkılarından dolayı 1901 Nobel Barış Ödülü’ne layık görüldü.
Beynelmilel Kızıl Haç Kurulu’nin ICRC çalışmaları 3 kere Nobel Barış Ödülü ile şereflendirildi. Ayrıca, ICRC’nin kurucusu Henry Dunant’a 1901’de ilk Nobel Barış Ödülü verildi.Nobel Ekonomi Ödülü, ilk defa 1969 senesinde verildi. Ödül, iki ad arasında paylaştırıldı. Norveçli iktisatçı Ragnar Anton Kittil Firsich, ekonometri bilim dalının kurucusu olması sebebiyle; Hollandalı iktisatçı Jan Tinbergen de, ekonomik tahlilleri sebebiyle bu ödüle layık görüldü.
Amerikalı kuantum kimyacıyı Linus Pauling, başkasıyla paylaşmadan iki değişik alanda Nobel Ödülü kazanan tek şahıstır. Pauling, 1954 Nobel Kimya Ödülü, 1962 senesinde Nobel Barış Ödülü almıştır.Polonya asıllı Fransız kimyacı ve fizikçi Marie Curie, Nobel Ödülü alan ilk kadındır. Aynı zamanda iki değişik alanda Nobel alan tek kadındır. Radyoloji biliminin kurucusu Curie, 1903 senesinde Fizik, 1911 senesinde de Kimya dalında Nobel almıştır. Ancak 1903 Nobel Fizik Ödülü’nü eşi Pierre Curie ve fizikçi Henri Becquerel ile paylaşmıştır.

Barış Ödülleri:

Nobel Barış Ödülleri, 1901-2017 seneleri arasında 98 defa dağıtıldı. Bu ödüllerden 67’si yalnızca bir bireye, 2’si iki bireye, 2’si de üç bireye verildi. Toplamda 104 bireye ve 27 organizasyona toplam 131 Barış Ödülü verildi. Bugüne kadar 16 kadın Nobel Barış Ödülü’ne layık görüldü. Nobel Barış Ödülü kazananların yaş ortalaması 61’dir.

Fizik Ödülleri:

Nobel Fizik Ödülleri, toplam 111 defa dağıtıldı. Bu ödüllerden 47’si bir şahıs, 32’si iki şahıs, 32’si de üç şahıs tarafından paylaşıldı. Nobel Fizik Ödülü’ne 1901-2017 seneleri arasında toplam 207 şahıs layık görüldü. John Bardeen, iki defa ödül aldığı için toplam 206 şahıs ödül almıştır. Bugüne kadar yalnızca 2 kadın fizik ödülşana layık görüldü. Amerikalı fizikçi John Bardeen, 1956 ve 1972 senelerinde iki defa Nobel Fizik Ödülü kazandı. Fizik ödülü alanların yaş ortalaması 55’tir.

Kimya Ödülleri:

Nobel Kimya Ödülleri, bugüne kadar 109 defa verildi. Bu ödüllerden 63’şana yalnızca tek şahıs, 23’şana iki şahıs kazandı, 23’nama da üç şahıs layık görüldü. Kimya Nobel Ödülü’ne toplamda 178 şahıs layık görüldü; ancak Frederick Sanger iki defa ödül aldığından, 1901 senesinden beri Kimya’da Nobel Ödülü alanların rakamı 177 şahıstır. İngiliz biyo-kimyacı Frederick Sanger, 1958 ve 1980 senelerinde iki defa kimya ödülü kazandı. Günümüze kadar yalnızca 4 kadın kimya ödülü kazandı. Nobel Kimya Ödülü kazananların yaş ortalaması 58’dir.

Fizyoloji veya Tıp Ödülleri:

Fizyoloji veya Tıp dalında bugüne kadar 108 defa ödül verildi. Bu ödüllerden 39’unu bir şahıs kazandı; 32’sini iki şahıs, 37’sini üç şahıs paylaştı. 1901-2017 seneleri arasında toplam 214 şahıs ödüle layık görülmüştür. Bugüne kadar 12 kadın fizyoloji ve tıp dalında ödül kazandı. Fizyoloji veya Tıp dalında ödül alanların yaş ortalaması 58’dir.

Edebiyat Ödülleri:

Edebiyat dalında bugüne kadar 110 defa ödül dağıtıldı. Bu ödüllerden sadece 4’ü iki şahıs arasında paylaştırılmıştır. Edebiyat dalında ödül alanların toplam rakamı 114’cins. Bugüne kadar 14 kadın Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görüldü. Edebiyat ödülü kazananların yaş ortalaması 65’tir.

Ekonomi Ödülleri:

1969 senesinde verilmeye başlanan Ekonomi Ödülleri, bugüne kadar 49 defa dağıtıldı. Bunlardan 25’ini tek şahıs alırken, 18 ödülü iki şahıs, 6 ödülü üç şahıs paylaştı. 1969-2017 seneleri arasında toplam 79 şahıs ekonomi dalında ödül aldı. Bugüne kadar ekonomi dalında ödül kazanan tek kadın, Amerikalı ekonomist Elinor Ostram’dır. 2009 senesinde bu ödüle layık görülmüştür. Ekonomi ödülü kazananların yaş ortalaması 67’dir.

Posta Ve Telgraf Teşkilatı Genel Müdürlüğü, Nobel Ödülü kazanan Prof. Dr. Aziz Sancar hatırasına anma pulu çıkardı.

Bunları Biliyor Musunuz?

İlk Nobel Ödülleri’nin dağıtıldığı 1901 senesinde ödülü almaya hak kazananlara 150 bin 782 İsveç Kronu Takribî 65 bin lira para ödülü verildi. 2017 senesinde Nobel Ödülü almaya hak kazananlara verilecek para ödülü 9 milyon kron Takribî 4 milyon lira olarak belirlendi.
Her sene Nobel’in mirasının faizi Nobel Ödülleri ile birlikte para ödülü olarak dağıtılıyor. Başka Bir Deyişle Nobel’in mirası tükenmiyor!
Her sene Nobel ödülü için dünya genelinde her dalda 100-250 şahıs olmak üzere takribî 1000 şahıs aday gösteriliyor.
2008 senesinde bir sağlık mecmuasında yayınlanan yazıya göre, Nobel Ödülü alan bir şahıs yaşıtlarına göre 1 ila 2 sene daha fazla yaşıyor.
2016 senesinde edebiyat dalında ödüle layık görülen ünlü şarkıcı Bob Dylan’ın rock ve caz stili laf ve şarkı yazarı olduğu halde edebiyat dalında ödül alması afallamışlığa ve müzakerelere yol açtı. Ancak Dylan’ı edebiyat dışında ödüllendirebilecek ikinci bir dal yok!
Yarıyılın Başbakanı Recep Tayyip Erdoğan, Ağustos 2013 tarihinde yaptığı bir konuşmada, 2005 senesinde Nobel Barış Ödülü alan Darılı hukukçu ve politikacı Muhammed el-Baradey’i tenkit eterek, Nobel komisyonuna tepki gösterdi. Erdoğan, “Barış ödülü almış olan Baradey, şu anda askeri darbeyi reelleştiren hükümetin cumhurbaşkanı bcerahatçi dayanakçısıdır. Ey Nobel; sen nasıl barış ödülleri dağıtıyorsun ki bu şahıslar askeri darbe yapanların yanında yer alıyor.” ifadelerini kullandı.
2017 senesinde Nobel Barış Ödülü adayları arasında üçüncü sırada yer alan Türk gazeteci ve yazar Can Dündar hakkında, Nobel’e aday gösterildiği gün, Türkiye’deki bir terör soruşturması sebebiyle Diyarbakır Cumhuriyet Başsavcılığı tarafından “kırmızı bülten” ve “iade” talebi yapıldı.Vietnamlı, Komünist devrimci ve siyasetçi Le Duc Tho, 1973 senesinde layık görüldüğü Nobel Barış Ödülü’nü reddetmiştir.
Alman, Burmalı ve Çinli üç barış ödülü sahibi, hükümetleri tarafına hapsedilmiştir.