Son Haberler

Nebula Nedir, Çeşitleri Nelerdir?

-
Eylül 8, 2022
Nebula Nedir, Çeşitleri Nelerdir?

Nebula Nedir, Çeşitleri Nelerdir?

Yeterince karanlık ve bulutsuz bir yaz gecesinde semanın derinliklerindeki ‘bulutsu’larda kaybolup gittiğiniz oldu mu? Muhtemelen gözünüz Orion Nebulası’na takıldı… Bir Hayli uzay resminde başrolü oynayan nebulalar, son derece merak uyandırıcı ve şatafatlı uzay yaradılışlarıdır. Astronomlar suratlarca sene boyunca, uzayda bulut gibi görünen nebulaların uzak galaksiler olduğunu varsaymıştır. Günümüzde ise bu yaradılışlar hakkında çok daha fazla somut bilgi edinilmiştir. Peki uzay biliminde büyük ehemmiyet taşıyan nebula nedir? Nebula nasıl oluşur? Çeşitleri ve misalleri nelerdir?

Nebula Bütün Olarak Nedir, Nasıl Görünür?

Nebula, yıldızların arasındaki boşluklarda bulunan ‘bulutsu’ yapılardır. Toz, hidrojen, helyum ve diğer ionize gazlardan oluşurlar; yıldızlardan dağılan ışık enerjisi ile görünür hale kazançlar. ‘Bulutsu’ yapıları sebebiyle adı Latince ‘bulut’ kelimesinden kazanç. Fakat bir nebula bir toz ve gaz bulutundan çok daha aşırısıdır. Çünkü, yıldızların doğduğu ve can verdikleri yerlerdir de… Bazı nebulalar yeni yıldızların doğumuna konut sahipliği yapar. Kimileri ise ölü ya da can vermekte olan yıldızların viranelerinden oluşur. Üryan gözle bakıldığında küçük bulutlar gibi görünseler de, çapları suratlarca ışık senesine kadar çıkabilir. Ebatları birbirinden çok değişik olabilen nebulalar apayrı biçimler de alır.

Nebula Nasıl Keşfedildi?

Geçmişte, galaksiler dahil çoğu astronomik nesnenin nebula olduğu sanılıyordu. Astronomlar, takribî 100 sene evveline kadar aşamanın yalnızca içinde bulunduğumuz Samanyolu Galaksisi’nden oluştuğunu sanıyordu. O yarıyılda, teleskopla gözlemlenen diğer galaksilerin, Samanyolu’ndaki ‘yerel’ nebulalar olduğu düşünülüyor ve onlara ‘spiral nebula’ adı veriliyordu. Daha Önceki astronomi kaynaklarında bir hayli galaksinin adının nebula nedeni de budur. Öyle ki, Andromeda Galaksisi dahi Andromeda Nebulası diye anılıyordu.

Nebulaların temelinde yıldızlar arasındaki boşluklarda bulunan yaradılışlar olduğu astronom Edwin Hubble tarafından anlaşıldı. Hubble 1919 senesinde, Amerika Birleşik Devletleri’nin Kaliforniya eyaletindeki Mount Wilson Gözlemevi’nde o yarıyıl dünyanın en büyük teleskopu olan 2.5 metrelik Hooker Teleskopu ile bir ‘spiral nebula’yı tahlile başladı. Bu araştırmasıyla astronomi tarihini değiştirecekti. Çünkü, ‘spiral nebula’ların Samanyolu’na dahil olamayacak kadar uzak olduğunu ve o güne dek nebula olarak belirlenen yaradılışların temelinde başka galaksiler olduğunu fark etti. Böylece aşamanın yalnızca ‘bizim galaksimiz’den ibaret olmadığını ispatladı. Bu neticesinde de nebulanın tanımı değişerek bugünkü biçimini aldı.

Artık en az 100 milyar başka galaksi olduğunu, her birinin surat milyarlarca yıldızı bulunduğunu, bu yıldızların birçoğunun da gezegenlere sahip olduğunu öğreniyoruz. Astronomlar tüm bilgileri nebula araştırmaları sayesinde edinmiş durumda.

Nebula Nasıl Oluşur?

Nebulalar hem sönmekte olan ya da sönmüş yıldızlar, hem de yeni yıldızların oluştuğu alanlardır. Her nebula oluşmadan evvel bir yıldızdır. Peki yıldızlar nasıl can verir, bu vefattan bir nebula ve yeni bir yıldız nasıl doğar?

Yıldızlar, barındırdıkları gazların füzyon tepkinlerinin son bulmasıyla beraber can vermeye başlar. Hidrojen gazının helyum atomlarına dönüştüğü tepkinler son bulurken, başka bir deyişle hidrojen tükenmeye başlayıp yakıt eksilirken, yıldızlar gelişmeye başlayarak evvel ‘kırmızı dev’ haline kazançlar. Bu süreçte tazyik ve 100 milyon dereceyi bulan ısının tesiriyle bir yandan içe doğru çökerken bir yandan da uzaya gaz salmaya başlarlar. Bu düzeyden sonra yıldızlar beyaz cüce, nötron yıldızı ya da bir karadelik haline gelebilir. Uzaya saldıkları gazlar ise sıcaklığı 15 bin derecenin üzerine çıkan bir bulutsu oluşturur. İşte, can veren bir yıldızdan geriye kalan bu toz ve gaz bulutuna nebula ismi verilir.

Süpernova Nedir?

Nebulalar, en şatafatlı uzay vakalarından sayılan süpernovalardan sonra da oluşabilir. Yıldızlar bazen kırmızı dev evresine geldiklerinde gazı aniden salar ve patlar. Belli tip yıldızların vefatında yaşanan ve muhteşem görüntüler veren bu patlamalara süpernova ismi verilir. Süpernovalar sonrasında oluşan nebulalar çok daha dağınık görünürler.

Nebuladan Bir Yıldız Nasıl Doğar?

Yıldızların vefatıyla oluşan nebulalar, aynı zamanda yeni yıldızların da yaşama geldiği yaradılışlardır. Can Veren bir yıldızdan geriye kalan gazların kütleçekim neticesinde yakınlaşarak oluşturduğu, sıcaklığı da 15 bin dereceyi aşan bulutsularda gazlar arası yeni bir füzyon tepkini süreci başlar. Ana yıldız demir ve karbon istifi olarak ömrünü tamamlarken, geride vazgeçtiği gazların arasındaki yeni füzyon tepkinleri yeni bir yıldızın yaradılışına yol açar. Yeni yıldız, içinden doğduğu daha önceki yıldız kadar olmasa da yeniden gaz püskürtmesi yapar.

Klasik Nebula Türleri

Nebulalar kendi aralarında dört ana gruba dağılır. Nebulanın doğası bütün olarak anlaşılmadan evvel galaksilere ‘spiral nebula’ denirken, belirlenemeyecek kadar uzaktaki yıldızlar da nebula sayılıyordu. Daha Önceki kaynaklarda bu cins atıflara tesadüfülse de, günümüzde bu belirleme ortadan kalkmıştır. Dört ana nebula cinsi ise şöyledir:

Salma Nebulası HII Bölgeleri: Nebulaların bir hayliyi bu biçimde belirlenir. Salma nebulası, tanımlı bir hududu ve biçimi olmayan, değişik biçimlerde ışık absürtüyle belirlenen iyonize gaz bulutudur. Bu nebula cinslerinde yakın zamanda – 1 ila suratlarca ışık seneyi evvel- yeni bir yıldız yaradılışı reelleşmiştir. Kütleleri santimetre küp başına birkaç ila bir milyon partikülden oluşur. Salma nebulası ‘HII bölgeleri’ diye de anılır. HII bölgeleri iyonize hidrojen anlamına kazanç. Çoğu zaman kırmızı görünmelerinin sebebi de, en çok barındırdıkları elementin hidrojen olmasıdır. Emisyon nebulası ve yansı nebulası, salma nebulalarının birer cinsidir. 

Gezegenimsi Nebula: Bu cins bulutsular, Güneş gibi düşük kütleli yıldızlar tarafından evrimlerinin son evresinde uzaya saçılan dış tabakaların gaz halindeki viranelerinden oluşur. Bu yıldızlar can verme evresinde sıcak birer beyaz cüce haline kazanç. Bu beyaz cücenin saçtığı ışık, daha önceki yıldızın saldığı gazları aydınlatarak gezegenimsi nebulaları oluşturur. Kütlesi düşük bir yıldızdan ortaya çıktıkları için biçimleri daha kumpaslı, çoğunlukla yuvarlağa yakın olur. Güneş’in de yaradılışından 12 milyar sene sonra gezegenimsi bir nebulaya dönüşmesi bekleniyor.

Gezegenimsi nebulaların gezegenlerle rastgele bir alakası yoktur. Bu biçimde adlandırılmalarının sebebi, onları geliştirme eforu düşük teleskoplarla ilk gözlemleyen astronomların yuvarlak gezegenlere benzetmiş olmalarıdır. 

Süpernova Yıkıntıları: Bir süpernova, büyük kütleli bir yıldızın ömrünün sonuna yanaştığı sırada alana kazanç. Bu cins yıldızlar can verirken yakıtları bittiğinde içe doğru çöker ve sonra büyük bir patlamayla uzaya dağınık yapılar saçarlar. Süpernova yıkıntıları ismi verilen nebulaların yaradılışı çoğunlukla Samanyolu’ndan başka galaksilerde gözlemlenmiştir.

Karanlık Nebula: Son derece yoğun oldukları için ışık geçirmeyen, bir yıldız tarafından da aydınlatılmayan karanlık görünümlü bulutsulara karanlık nebula denir. Karanlık nebulalar çoğunlukla salma nebulalarının içinde yer alır.

En Öğrenilen Nebula Misalleri

Nebulalar kendi içlerinde bu dört ana kategoriye dağılırken, göründükleri biçimlerden esinlenilerek adlandırılmıştır. En öğrenilen nebulalar şöyledir:

Avcı Orion Nebulası: Dünya’dan üryan gözle görülebildiği için en çok tanınan nebuladır. Orion bulutsusu, Dünya’ya en yakın yıldız yaradılış bölgesi olan Orion’da yer alır. Uzay araştırmalarında yıldız ve gezegen yaradılışı hakkındaki bulguların büyük çoğunluğu, bir salma nebulası olan Orion sayesinde yapılmıştır.

Atbaşı Nebulası Horsehead Nebula: En yaygın öğrenilen bulutsulardan biri olan Atbaşı Bulutsusu, Dünya’dan takribî 1500 ışık seneyi uzaklıktaki bir karanlık nebuladır. Biçimi at başına benzetilir.

Yengeç Nebulası Crab Nebula: Boğa Takımyıldızı’nın önünde yer alan bir süpernova patlamasının yıkıntısıdır. Oluştuğu süpernovanın ilk olarak Çinliler tarafından 4 Temmuz 1054 senesinde kayıtlara geçirildiği sanılır. Yengece benzetilen bu bulutsu Dünya’dan takribî 7 bin ışık seneyi uzaktadır. 

Eskimo Nebulası: İkizler takımyıldızı istikametinde yer alan, çift kutuplu bir gezegenimsi bulutsudur. Eskimo parkalarının şişkin tüylü başlığını ve ortasında insan suratına benzetilen biçiminden dolayı bu adla anılır. Ufak teleskoplarla görülebilir.

Diğer öğrenilen nebulalar şöyle adlandırılmıştır: Kedi Gözü, Kartal, Cadı Başı, Işıldayan Göz, Kelebek, Kum Saati, Ulusa, Tarantula, Helis.