Son Haberler

Lityum Nedir? (Özellikleri, Faydaları, Kullanımı)

-
Eylül 12, 2022
Lityum Nedir? (Özellikleri, Faydaları, Kullanımı)

Lityum, bedenimizde bulunan ve bir hayli hastalığın rehabilitasyonunda kullanılan elementlerdendir. Bileşik ve alaşımları da farkı sektörlerin hammaddesidir.

Lityum Nedir? Özellikleri, Faydaları, Kullanımı

Lityum denince ilk olarak usumuza batarya veya piller gelebilir. Ancak lityum elementi, metal ve mineral olarak bir hayli alanda kullanılan ehemmiyetli bir madde. Misalin bedenimizde lityum beceriksizliği bir hayli hastalığa yol açabilirken, bunalım ve asap hastalıkları gibi bir hayli hastalığın rehabilitasyonunda da lityum ehemmiyetli bir rol oynuyor. Enerji depolamada aranan elementlerden olan lityumun ehemmiyeti giderek çoğalıyor.

Tarihçe

Lityum ismi, Yunanca “litos” başka bir deyişle “taş” kelimesinden geliyor. Lityum minerali olan petalit, İsveç’in Uto adasında Brezilyalı doğa bilimcisi ve jeolog Joze Bonifacio de Andralda e Silva tarafından 1790 senesinde keşfedildi. Mineralin ateşe atıldığında yoğun kızıl bir alev verdiği gözlemlendi. 1817 senesinde İsveçli kimyacı Johan August Arfwedson, bu minerali çözümleydi ve daha evvel belirsiz bir metalin varlığını tespit etti. Bu metale “lityum” ismini verdi. Bulunan yeni metalin alkali ve hafif bir sodyum versiyonu olduğunu fark etti. Sodyumdan değişik olarak elektroliz usulü ile ayrıştırılamadı. 1821 senesinde İngiliz kimyacı William Brande, lityum oksitten elektroliz usulü ile ilk kere lityum elde eden şahıs oldu. Ancak elde edilen ölçü minikti, deneyler ve ölçüm için yeterli değildi. 1855 senesinde Alman kimyacı Robert Bunsen ve İngiliz kimyacı Augustus Matthiessen, erimiş lityum klorisidin elektrolizi usulü ile lityum elde etti. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra lityum metali ve bileşiklerinin yapımı süratle çoğalmaya başladı.


Kimyevi Özellikleri

Lityumun kimyevi simgeyi “Li”dir. Atom numarası 3, atom ağırlığı 6,941 olan lityum, periyodik tablonun birinci grubunda alkali metaller arasında yer alır. İkinci gruptaki toprak alkalilerin özelliklerini de gösterir. Erime noktası 179 derece, kaynama noktası 1814 derecedir. Saf lityum gümüşî renkte, yumuşak bir elementtir. Bıçakla kesilebilir. Sodyumla eş özellikler taşır. Ancak sodyuma oranla daha az faaldir ve daha serttir.

Yoğunluğu en düşük metaldir. Bu nedenle hidrokarbonlar üzerinde batmadan durabilir. Oda sıcaklığında azot ile tepkine giren tek metaldir. Su ile şiddetli tepkimeye girer. Hava ve su ile kolayca oksitlenir ve pislenir, kararır. Su ve su buğusundaki oksijenle alevlenir. Havadaki oksijenle tepkine girerek lityum oksidi oluşturur. Oksitlenmesinin önlenmesi için yağ içinde saklanır. Akışkan halinin sıcaklık bedelleri lityumu kullanışlı hale getirir. İnorganik ve organik reaktiflerle çok rakamda tepkine girer. Halojenlerle kolayca bağlanır ve ışık emisyonlu halojenürler oluşturur. Nebatlar tarafından kolayca emilir, bu nedenle bir hayli sebzede lityum içeriği vardır.

Doğada enderdir, saf olarak bulunmaz. Yerkabuğunda bulunma oranı yüzde 0,006 etrafındadır. Deniz suyunda 0,1 ppm lityum olduğu hipotez ediliyor. Ticari lityum elde etmek için spodumen minerali ehemmiyetli bir madendir. Killer, tuzlu yer altı suları salamuralar, muhtelif minerallerde lityum içerikleri bulunmaktadır. Lityum kapsayan mineral rakamı 150 etrafındadır; ancak ticari lityum kapsayan ekonomik mineraller çok azdır. Ticari lityum kapsayan bazı mineraller şunlardır; petalit, spodümen,lepidolit, ambligonit, trifilit.

Kütle numaraları 5 ila 9 arasında değişen 5 izotopu vardır. Doğada bulunan lityum elementinin yüzde 92,5’i “lityum-9”, yüzde 7,3’ü de “lityum-6” izotoplarıdır. Öbür izotopları ise radyoaktiftir ve yarılanma zamanları çok kısadır.

Bunları Öğreniyor Musunuz?

Lityum alevin üzerine konulduğunda göz akdikeni kırmızı bir renk verir; ancak yanmaya başladığında parlak beyaz bir alev verir.
Lityum alevleri kolay kolay söndürülemez; bunun için özel kimyeviler kapsayan söndürücü maddeler kullanılır.
Hava ve su ile yanması ve patlama olasılığına karşın öbür alkali metaller kadar riskli değildir.
Alüminyum ve magnezyumla alaşımı daha güçlü ve daha hafiftir.
“Lityum-6” ve “Hidrojen-2 döteryum” izotopları ile oluşturulan lityum hidrit bileşiği, hidrojen bombalarında kullanılır.
Neredeyse tam kayalarda az ölçü de olsa lityum içeriği vardır.


Hangi Mahsullerde Kullanılır?

Lityum, batarya ve pillerin ehemmiyetli bir maddesidir. Cep telefonları, dizüstü bilgisayarlar, tabletler, kameralar ve resim aygıtları gibi elektronik aygıtların şarj edilebilir pilleri lityumdan üretilir. Lityum bataryalar, çinko bataryalardan daha fazla efora sahiptir ve anot olarak kullanılmaktadır.

Lityum oksit, özel sırçalar ve sırça seramiklerin imalinde; lityum stereat, yüksek sıcaklıkta çalışan parçalar için yağlayıcı olarak; lityum hidrit, hidrojen yakıtı depolanmasında kullanılır. Lityumun metal formunun magnezyumla alaşımı zırh kaplamalarında kullanılmaktadır. Lityum-alüminyum alaşımı ise, hafifliği nedeniyle uçak gövdelerinde kullanılır. Ayrıca lityum karbonat bileşiği alüminyum imalinde kullanılan maddelerdendir. En çok kullanılan bileşiği de lityum karbonattır. Bakır ve bakır alaşımlarını zehirli gazlardan arıtmada lityumdan yararlanılır. Mermi ve kalsiyum içerikli bazı alaşımları sertleştirir.

Lityumun kullanıldığı öbür bazı mahsulleri şöyle sayabiliriz; elektrik ve elektronik mahsulleri, şarj edilebilir ve edilemez batarya ve piller, kalp bataryaları, saatler, oyuncaklar, bisiklet gövdeleri, uçaklardaki kaplama uygulamaları, lehimler, akümülatörler, yüksek süratli trenler, klimalar, kurutma sistemleri, seramik, ilaçlar, motor yağı, gres, ısı transferi alaşımları, radyo vericileri, nükleer reaktörler…


Lityum ve Sağlık

Lityumun insan sıhhati üzerindeki tesirleri ilk olarak 1949 senesinde Avustralyalı psikiyatr John Cade tarafından belgelendi. Cade, lityum karbonat solüsyonunu denek hayvanlara zerk etti ve hayvanların birkaç saat hayranlık uyandıracak biçimde sakinleştiğini tespit etti. Bu araştırma neticeyi lityum ve bileşiklerinin beyinde uysallaştırıcı tesirleri olduğu patentlendi. Daha sonra Amerika Birleşik Devletleri Besin ve İlaç Yöneti FDA, lityum karbonat ve lityum sitrit içerikli ilaçlara onay verdi.

Lityum, insan sıhhati açısından ehemmiyeti bulunan bir element. “Li+” iyonunun nörolojik tesirleri bulunuyor. Bu nedenle lityumlu bileşikler farmakolojik uygulamalarda kullanılır. İnsan vücudu da lityum elementi kapsar. Lityumun düşük bir ölçüsünün dahi asap sistemini gözettiği ve asap hücrelerinin gelişimine katkı sağladığı doğrultusunda bilgiler mevcut. Bunalım rehabilitasyonunda antidepresan ilaçlarda kullanılmaktadır. Beyindeki kimyevi bileşiklerin etkinliklerini artırarak zekâsal bozukluklara karşı desteği olduğu tespit edilmiştir. Asap ve adale hücrelerindeki sodyum alışverişini kumpaslar. Beden tarafından süratle emilir ve tüm bedene 12 saat içinde ayrılır. Lityum bedendeki ilaçlar, enzimler, hormonlar, vitaminlerle ve sihrime etkenleri ile çok değişik biçimlerde çalışır.

Lityumun pozitif tesirleri görülen bazı hastalıklar şunlardır; bipolar bozukluk, bunalım, manik hastalıklar, şizofreni, zekâsal hastalıklar, anoreksiya, bulimia, kansızlık, nötropeni, kan hastalıkları, baş sızıları, içki rehabilitasyonları, diyabet, karaciğer ve böbrek hastalıkları, artrit, troid, astım, graves, meniere, karıncalanmalar, hiperaktivite, tutum bozuklukları, saldırganlık…

Lityum ölçüsünün az veya fazla olmasına göre bazı yan tesirleri de bulunuyor. Lityumun bedendeki en büyük hasarı vitaminleri emici bir yapısının olmasıdır. Bu nedenle lityum içerikli ilaçların yanında vitamin alınması gerekir. Lityum içerikli ilaçların mide bulantısı, ishal, gastrit, baş dönmesi, kilo alımı ve halsizlik gibi yan tesirleri vardır. Ayrıca ciltte sedef hastalığını tetikleyebiliyor. Hamile bayanlarda fetus zehirlenmeleri, kalp ve doğum meselelerine yol açabilmektedir. Sık idrara çıkardığı için susuzluğa yol açar. Yüksek ölçüde lityum alımı zehirlenmeye neden olabilir. Bedendeki lityum beceriksizliği ise, eklem sızıları, saç kırılmaları, soğuk havalara karşı fazla duyarlılık, bunalım, bitkinlik ve cilt kuruluğu gibi meselelere yol açabiliyor. Lityum cilde temas ettiğinde yıkım edicidir. Toz hali veya alkali bileşiklerinin solunması halinde solunum yollarına zarar verebilir.

Lityum kapsayan bazı yiyecekler ise şunlardır; içme suları, maden suyu, süt, yumurta, marul, zeytin, hububatlar, çavdar, inek ciğeri, patlıcan, pırasa, kereviz, domates, patates, sebzeler, portakal ve deniz mahsulleri…

Bu arada, tuhaf bir araştırmadan da bahsedelim. Suda bulunan lityumun insanların üzerinde bazı tesirleri olduğu tespit edilmiştir. 1990 senesinde Amerika’da yapılan bazı araştırmalarda içme suyundaki lityum ölçüyü ile cinayet, intihar ve tecavüz gibi olaylar arasında bağ olduğu tespit edilmiştir. Misalin, sudaki lityum ölçüyü fazla olan bölgelerdeki intihar hadiselerinin, az olan bölgelere göre yüzde 40 oranında daha az olduğu tanımlanmıştır. Japonya, Avustralya ve Yunanistan’da yapılan araştırmalarda da eş neticeler ortaya çıkmıştır.

Hangi Ülkelerde Rezervi Bulunur?

Dünyada görünür ve potansiyel lityum rezervinin 7 milyon ton olduğu hipotez edilmektedir. Senelik lityum yapımı ise 40 bin ton etrafındadır.

Günümüzde ticari lityumun çoğu Şili’deki tuzlu su kaynaklarından elde edilmektedir. Amerika Birleşik Devletleri Nevada ve Kaliforniya’da tuzlu göl kaynaklarında lityum rezervleri bulunmaktadır. Lityum rezervi bulunan öbür ülkeler şunlardır; Bernic Gölü Manitoba, Kanada, Bikita Zimbabwe, Manono Zaire, Avustralya, Finlandiya, Rusya, Brezilya, Bolivya, Arjantin, Tibet…

Türkiye’de ise, işlenebilir ölçekte ticari lityum kaynağı bulunmuyor. Ancak Tuz Gölü, Kırka ve Bigadiç bölgelerindeki killerin gelecekte lityum kaynağı olabileceği biçiminde bazı değerlendirmeler yapılıyor.