Son Haberler

Leff ü Neşr Nedir?

-
Eylül 9, 2022
Leff ü Neşr Nedir?

Leff kelime anlamıyla bir şeyi derlemek,i toplamak anlamındadır. Arapça karşılığı ise “Rabt” olarak verilir. Neşr ise bugünkü yaymak, bir şeyin kapsamını genişletmek anlamındadır. Yani bu sanatın edebiyattan yoksun yalnızca tercüme “derlemek ve dağıtmak” olarak açıklanabilir. Peki neyi derliyoruz,  neyi topluyoruz ya da bu vaziyeti¨nreel bir edebiyat sanat olarak aksediyoruz. Bu yazıda bu suallerin cevabını arayacağız…

Leff ü neşr sanatı özellikle divan edebiyatında çok hoşlanılmış, çok kullanılmıştır.  Bu bakımdan da bir hayli çeşidi türemiştir. Bu çeşitleri göstereceğiz ama hepsini öğrenmek ya da ayırmak zorunda değil. Önemli olan beyitteki leff ü neşr sanatını görmektir.

Bayram Yavuz, leff ü neşr sanatını anlam birliğine dayalı edebî sanatlardan biri ve tenasüp sanatının özel bir biçimi olarak tanımlar. Bu konuda haksız da değildir çünkü leff ü neşr sanatında iki veya daha fazla öge olmak zorundadır ama en önemlisi bu ögelerin arasında anlam birliği olmasıdır.

Tüm bu bilgilere dayanarak leff ü neşr sanatının tanımını yapalım : Aralarında anlam alakası bulunan iki veya daha fazla lafın beyitin içinde geometrik bir şekilde  ya da laf içinde düzensiz bir biçimde dağılmasına denir. Yani leff ü neşr sanatı için şu koşullar gerekir :

Beyitte daha birden fazla kelime olmalı.
Var olan bu kelimeler birbiri ile alakadar olmalı
Birbiri ile ilgili bu kelimeler yani aralarında anlam birliği olan kelimeler, düzenli ya da düzensiz bir şekilde beyitin iki dizesine dağılmalı.

Leff ü neşr sanatında çoğunlukla mazmunlar yani klişeleşmiş mecazlar ile anlam alakası kurulur. Cem Dilçin’e göre bu özelliği ile teşbih ve istiare sanatları ile yakından ilgilidir.

LEFF Ü NEŞR TÜRLERİ

Leff ü neşr, birinci dörtlükteki söylenenlerin ikinci mısrada düzenli veya düzensiz açıklamalarına göre ikiye parçalar ; Düzenli / leff ü neşr ve düzensiz / müşevveş leff ü neşr

1. Düzenli Leff ü Neşr

Birinci mısrada söylenen kelimelerin anlamla alakalı olan öteki kelime öteki mısrada ilk dörtlükteki kelimeyin hemen altındadır. Yani geometrik bir düzene sahiptir.  Örnek bir dize ile daha iyi anlatacağız :

Kaddin suratın dudağın otağın soranlara

Tûbâ hûr u kevser ü cennet ne faida ŞEYHİ

Açıklama: Boyunu,  suratınü, dudağını ve otağını soranlara Tuba ağacı, huri, Kevser ve cennet ne fayda eder. 

Burada kadd – tuba, surat – hur huri , otağ – cennet ve  dudak – Kevser arasında anlam bağlantısı vardır. İlk dörtlükteki kelime altındaki kelimeyin istiaresidir. Kadd ve Tuba sevgilinin boyunu ifade eden sarih istiaredir. Öteki kelimede surat – huri arasında teşbih ilişkisi vardır. Sevgilinin suratınün huri kadar hoş olduğu ifade edilir. Dudak ile Kevser arasındaki ilişkide de teşbih sanatına örnektir; sevgilin dudağı Kevser suyuna benzetilir. Son olarak otağ ile cennet arasında uzak bir teşbih vardır. Sevgilinin oturduğu yer yani otağı, cennete benzetilir. Dikkat edilmesi gereken ise anlamsal bağlantı kurabildiğimi kelimelerin geometrik bir düzenle alt alta olmasıdır.

Bir örnek daha açıklayıp daha sonra alıştırma beyitlerini verelim:

Yanağın u dudağın u teninle sûretin olmuş

Biri rengin, biri şîrîn biri nâzük biri râ’na AHMEDİ

Açıklama: Yanağın, dudağın ve teninle suretinden biri rengin biri şirin biri nazikliğin biri hoşluğun olmuş.

Burada yanak – renk, dudak – şirin, ten – nezaket, suret – rana arasında anlam bağlantısı vardır. Anlam bağlantılarını benzetme sanatı oluşturur.  Yanak rengi ile önemlidir; dudak şirindir, ten naziktir ve sevgilinin suratı güzeldir.

Şimdi alttaki beyitlerdeki düzenli leff ü neşr sanatını ama en önemlisi sanatta kullanılan kelimelerin hangi anlam alakası ile kurulduğunu görmeye çalışınız.  

Önemli Not: Leff ü neşr sanatındaki anlam birliği olan kelimelerin rakamı denk olmayabilir. Yani ilk beyitte 3 ikinci beyitte 4 anlam birliği olan kelime olabilir. Mesela ilk beyitte “boy” imgesi vardır ikinci beyitte hem “kadd”  hem  “tuba”olabilir.

DİKKAT  : Örneklerin ilk 5’inde yalnızca leff ü neşr sanatını  oluşturan kelimeler gösterilecek, öteki 5 örnek beyitte ise kelimeler gösterilmeyip yalnızca aralarındaki anlam ilişkileri yazılacak.

DÜZENLİ LEFF Ü NEŞR ÖRNEKLERİ

Eşarın içre vasf-ı leb-i yar gûyyâ

Ab-ı zülal içinde yatur lâ’l – paredir. EBEDÎ

*

Letafette leb ü dendânın elin suratın olmuştur

Biri Kevser biri Necm ü biri Nâr ü biri  Tâha AHMEDİ

*

Dil marîzin sor ki derdinden ruhunla zülfünün

Nârdan bister döşenmiş mârdan bâlîni var Ahmet PAŞA

*

Olduğıyçin kad ü zülfüne müşâbîh  âyet

Mushaf açıp sürerem suratın elif lamlara

*

Zülfüne nispet ya alnın cennet olur yâ rûhun

Çünki Şâm’ın bâğ-ı huld altında yâ üstündedir

 

DÜZENLİ LEFF Ü NEŞR İÇİN İKİNCİ ÖRNEK

Eline câm olup sâkî hırâmân olsa aydırlar

Gül açılmış budağında yine bir serv-i râ’n’anın

> İlk beyitte iki ikinci beyitte  üç anlam bağlantılı kelime vardır. Kelimelerde ise benzetme ve tenasüp arayacağız.

Bir devlet için çarha temennâdan usandık

Bir vasl için ağyara mudâradan usandım. NAĞABEY

> İlk beyitte üç son beyitte üç kelime arasında leff ü neşr sanatı vardır. Aralarında teşbih yani benzetme ilişkisi vardır.

Bağda zülf ü ruhun andıkça bu kimdir deyü 

Sünbül ü gül biribirinden sü’âl eyler beni NEDİM

> İlk dize de ikinci dize de iki adet kelime vardır arasında anlam alakası olan. Aralarındaki ilişki ise sarih istiaredir. Daha net bir anlam alakası kurmak gerekirse mazmunlar vardır.

Cihân bağında hadd ü zülf ü çeşm ü kaddin ey dilber

Biri güldür biri sünbül biri ahber biri arar ULVİ

>  İki dörtlükteki kelime rakamı denktir.  Aralarındaki anlam alakası ise benzetmedir

Ten-i  pür tâb u âbın zir-i pîrâhende sultanım

Güneştir kim beyaz  ebrin içinden berk urur nûru HAYALİ

>  Her iki dörtlükteki anlam bağlantılı kelime rakamı ikidir. Aralarındaki anlam alakası ise tenasüptür.

2. Düzensiz Leff ü Neşr  / Müşevveş Leff ü Neşr / Gayr-i Müretteb Leff ü Neşr

Düzenli leff ü neşrin  aksine aralarında alaka bağı bulunan kelimeler  beyitte karmaşık olarak verilir. Yani bir nkonutu iş okuyucuya vazgeçilir. Düzenli leff ü neşre göre beyitte bulunması daha güçtür ama yine de kelime bilgisi iyi olan bir okuyucu bağlantıyı hemen kuracaktır. Bunun nedeni ise anlam bağlantısı olan kelimelerin genelde mazmunlardan oluşması. Yani ilk beyitte “rûh” sözcüğü geçiyorsa öteki beyitte “yanak, kırmızı, ruhsar” gibi arasında tenasüp ilişkisi olan öteki kelimeler de geçer. Genelde mazmunlar ve mazmunların sahibi yani sevgili ile alakalıdır.

Örneklerle daha net anlatacağız:

Gözüm yaşı ile rengin lafım bulur revnak

Verir nite ki gül-i sürhe zîb ü fer jale NECATİ

Açıklama: Çiy tanesi nreel kırmızı güle hoşluk verirse lafım da gözyaşlarım ile değer  kazanır. Burada göz yaşı > jale, laf  > gül-i sürh, revnak > jale ile zib ü fer arasında bağlantı sağlar. Kırmızı güldeki çiy tanesi aşığın göz yaşına benzetilmiş. Göz yaşının değerli olması da şairin lafınü patent etmesidir. Yani gülün üzerindeki ham laf öbeğinde ham, şairin göz yaşı gül ise şairin lafıdır.  Bu bakımdan aradaki anlam bağlantısı benzetme sanatıdır.

Başka bir örnek verip daha sonra alıştırma örneklerine geçelim:

Bağ-ı dehrin hem hazânın hem bahârn görmüşüz

Biz neşâtın da gamın da rûzgârın görmüşüz. NÂBÎ

Açıklama:  Biz dünyada  hem son baharı hem baharı görmüşüz yani biz mutluluğun da zamanın hüznün de zamanını görmüşüz.

Bu beyitte leff ü neşr sanatının icra edildiği kelimeler şunlardır : bâğ-ı dehr > rüzgar zaman anlamında ,  hazan > gam, neşat > bahar… Görüldüğü gibi kelimeler alt alta değildir ama dikkatli bir göz bu bağlantıları görecektir. Yapılması gereken şey kelime öğrenmekten başka bir şey değildir. 

DÜZENSİZ LEFF Ü NEŞR ALIŞTIRMA ÖRNEKLERİ

Arak kat bâdeye ey mah-pâre

Karıştır nârı nûra ntümörü nâra LAEDRİ / ATSIZ / ANONİM

*

Belin ile dehânın andıkça

Eylerem yok yere hayâl ey arkadaş SULTAN CEM

*

Gülşene nergis ü gül hayli letafet verdi

Şimdi açıldı bile suratı gözü gül-zârın EBEDÎ

*

Çâk-ı zihinn üftâdesi dil- beste-i zülfüz

Zincirlikuyu anın içün meskenimizdir SÜNBÜLZADE VEHBİ

*

Yâkût-sirişkiz yerimiz dîde vü dildir

Ateşle sudan hâsıl olur gülheriz bizŞEYH GALİP

*

Hâl-i Hindû’ya mı gîsûya mı kasd-i azmin

Seferin Çîn’e mi ey bâd-ı sâbâ Hind’e midir SÜNBÜLZADE VEHBİ

*

Mâil olmaz gül  ü şimşâd- çemen seyrine dil

Göreli gülşen-i hüsnünde kâd ü ruhsârın EBEDÎ

*

Dîl marîzin sor ki derdinden ruhunla zülfünün

Nârdan bister döşenmiş mârdan bâlîni var AHMET PAŞA