Son Haberler

Kripton Nedir? (Özellikleri, Kullanımı)

-
Eylül 7, 2022
Kripton Nedir? (Özellikleri, Kullanımı)

Kripton, yalnızca Superman’in seyyareyi değil. Dünyada ender bulunan ve ender özellikler gösteren bir gazdır aynı zamanda…

Kripton Nedir? Özellikleri, Kullanımı

Kripton, atmosferde ender bulunan soy gazlardan biridir. Bu nedenle çok pahalıdır ve kullanımı da hudutludur. Genellikle aydınlatma ve lazer teknolojilerinde kullanılan ender özellikler taşır. Nükleer kuruluşların yerlerini tespit edebilmek için kuruluşlardan dağılan kriptonun seviyesi korunur. Superman’i tesirsiz hale getiren kriptonit ile kripton kimyasal olarak değişik maddelerdir. Ancak süper kahramanın seyyaresinin isminin Kripton olması, kripton gazının özellikleri ile ilişkilendirilmiştir. “Saklı”, “saklanmış”, “sırlı” ve “kripto” gibi sözcüklerle köken olarak irtibatlı bir kelime olan kriptonun isminde saklı özelliklerine ve atmosferde milyonda bir oranında bulunmasına bir atıf vardır. Kripton sözcüğü, Yunanca “saklı” veya “saklanmış” anlamındaki “kryptos” kelimesinden türetilmiştir. “Kripto para” denilen dijital para ile bu gazın ad eşliği dışında rastgele bir bağı yok. Superman’in memleketi Kripton ile gaz kripton arasında bir yolculuğa ne dersiniz?

Superman’i tesirsiz hale getiren kriptonit…

Tarihçesi

Kripton adı Superman filminin ilk olarak çekildiği 1938 senesinde dinlenmeye başlandı. Ancak bulguyu bu tarihten 40 sene evvele sabrediyor. Kripton, 30 Mayıs 1898 tarihinde İskoç kimyacı Sir William Ramsay ile İngiliz kimyacı Morris Travers tarafından akışkan havanın damıtılması sırasında helyum, ksenon ve argon isimli soy gazlarla beraber keşfedildi. Kriptondan bir hafta sonra aynı usulle neon gazı keşfedildi. Ramsay, kripton gibi öteki soy gazların kâşifi olarak 1904 senesinde Nobel Kimya Mükâfatı’ne layık görülmüştür.

1960 ile 1983 seneleri arasında 1 metre uzunluk resmi olarak, Kripton-86 izotopunun turuncu spektral hattının dalga boyu ile belirlendi. Radyoaktif kripton, soğuk savaş yarıyılında Sovyet nükleer kuruluşlarını tespit etmek için kullanıldı. 1898 senesinde keşfedilen kripton, 1960’lı senelere kadar üretilememiştir. İlk kripton bileşiği kripton diflorür, 1963 senesinde elde edildi.

Kimyasal Özellikleri

Kriptonun kimyasal simgeyi “Kr”dir. Atom numarası 36, atom ağırlığı 83,80 olan bir soy asal gazdır. Periyodik tablonun 8-A grubunun 4. periyodunda yer alır. Erime noktası -157 derece, kaynama noktası -153 derecedir. Renksiz, kokusuz ve tatsızdır. Havadan 3 kat ağırdır. Isı geçirgenliği azdır. Tek atomlu ve beyaz renklidir. Birkaç besbelli emisyon çizgisi ile karakterizedir. En güçlü çizgileri yeşil ve sarıdır. Helyum dışındaki öteki soy gazlar gibi kristal yapısı kübiktir. Oldukça uçucu bir gazdır. Toksik ve metal değildir.

Kripton, kimyasal anlamda öteki soy gazlar gibi inerttir pasif. Flor dioksit dışında rastgele bir elementle tepkine girmez. Bütün bir dış elektron kılıfına sahiptir. Bu nedenle öteki elementlerle tepkine yatkın değildir. Hidrat ve fenol bileşikler oluşturabilir. Soy gazlar arasında ksenondan sonra en kolay akışkanlaşabilen gazdır.

Dünya atmosferinde çok ender bulunan bir gazdır. Takribî olarak atmosferin hacimce milyonda birini oluşturur. Akışkanlaştırılmış havanın damıtılması usulü ile izole edilir. Havanın damıtılarak oksijen üretmesi sırasında az ölçüde sarihe çıkar. Kriptonun öğrenilen bir biyolojik rolü bulunmuyor.

Natürel kripton, 6 kararlı izotopun karışımından oluşur. Bu izotoplar şunlardır; Kripton-78 % 0,35, Kripton-80 % 2,28, Kripton-82 % 11,59, Kripton-84 % 56,98, Krptaon-86 % 17,27. Radyoaktif izotoplardan Kripton-81, atmosferik tepkinlerin bir ürünüdür ve öteki natürel kripton izotoplarıyla üretilir. Yarılanma ömrü 230 bin yıldır. Yarı ömürleri öğrenilen ve kütle numaraları 71 ila 95 arasında olan 25 değişik karasız izotopu daha vardır. Kripton-85’in yarılanma ömrü 10,76 yıldır ve atıl radyoaktif bir gazdır. Radyoaktif izotopları, uranyumun dağılınması fisyon sırasında veya nükleer tepkimelerden de elde edilebilir. Son yörüngesinde 8 elektron bulunur. İyonlaşma potansiyeli yüksektir.

Kullanım Alanları

Kriptonun yaygın kullanımı aydınlatma sektörüdür. Özellikleri nedeniyle seçim edilmesinin yanında fiyatı da öteki soy gazlara oranla daha fazladır. Bu nedenle kullanım alanları hudutludur. Kesintisiz ışık gerektiren alanlarda çok sık kullanılır. Havaalanları pistleri gibi işaret konulması gereken bölgelerin aydınlatılmasında seçim edilen bir gazdır. Bazı lambalarda öteki soy gazlarla beraber kullanılır. Lambaların ışımasını ve ömrünü artıran özellikler kazandırır. Kripton florür lazerlerde kullanılır. Bu lazer tıp alanında da kullanılan lazerlerdir. Tıptaki manyetik titreşim MR, görüntüleme sistemlerinde Kripton-83 izotopundan yararlanılır. Bazı kalp rahatsızlıklarının tespitinde kriptondan faydalanılır.

Yüksek ışık veren lazerlerin kaynağı kriptondur. Neon ile beraber reklam emelli ışıklandırmalarda kullanımı yaygındır. Çok ağır bir gaz olduğu için çift sırçaların arasında ısı izolasyonu için kullanılabilmektedir. Ancak çift sırçalarda genellikle daha ucuz olan argon kullanılmaktadır. Hakimiyetinde de kriptondan yararlanılabilir. Argon ile beraber bazı ampullere kripton doldurulur. Elektronik aygıtlarda da kullanımı vardır.

Kriptonun kullanıldığı bazı ürün ve alanlar şunlardır; enerji tasarruflu ampuller, floresan lambalar, havaalanı pistlerinki işaret lambaları, ufak ampuller, tüp ampuller, akkor lambalar, maden ocaklarında kullanılan lambalar, resim aygıtı flaşları, uzay taşıtları, deşarj tüpleri, lazerler, projektörler, nükleer kuruluşlar…


Bunları Öğreniyor Musunuz?

Ünlü filmlerden “dünyayı kurtaran adam”, süper kahraman Superman’in seyyaresinin ismi Krpipton’dur. Superman’i tesirsiz hale getiren ve yeşil ışık saçan taş parçası ise kriptonittir. Filme göre Superman’e hasar verebilen, eforlarını tesirsiz hale getiren tek madde kriptonittir. Ancak Dünya’daki kripton ile filmdeki kriptonit değişik maddelerdir. Kriptonit katı, kırmızı veya yeşil radyoaktif bir maddeyken, kripton renksiz bir gazdır.
Kripton çok ender bulunduğundan maliyeti, argon gazından takribî 100 kat daha fazladır.
Düşük tazyikte elektrik akımına maruz kaldığında neon gibi yanar ve beyaz bir duman çıkarır.
Işık şovlarında kullanılan kırmızı lazerlerde kripton kullanılır.
Kripton florür lazerleri, tam Amerika Birleşik Devletleri elektrik ağından 500 kat daha fazla darbe üretebilir. Ancak bu darbe saniyenin dörtte bir oranında üretilir.
2014 senesinde plastik folyonun süratini saniyede 1000 kmye eriştirmek için kripton florür lazeri ile yapılan deney Guinness Rekorlar Kitabı’na girmiştir.
CERN’deki NA48 deneyinde takribî 27 ton kripton kullanılmaktadır.
Kripton-81 izotopu kullanılarak Sahra Çölü’nde yapılan yeraltı suları araştırmalarında çölün bazı bölgelerindeki yeraltı sularının 1 milyon yıldır ışık görmediği tespit edildi.
Antarktika’daki buzulların ömürlerinin tespiti için kriptondan faydalanıldı.
Kripton-85, saklı nükleer silah kuruluşlarını tespit etmek için kullanılabilir. 2003 senesinde Kuzey Kore hududundaki sensorlar yüksek oranda Kripton-85 tespit etti. Bu tespite göre Kuzey Kore’de saklı nükleer santraller bulunduğu belirlendi.
1,5 milyondan fazla Kripton-86 izotopunun turuncu dalga boyu, 1 metreye eşittir.
Bazı filmlerde sihircilerin kullandığı ışıklı kürelerdeki ışık kaynağı kripton başta olmak üzere soy gazlardır. Bir plazma küresine saf kripton doldurulduğunda 80 kHz frekansında ışık verir. Bkz. Yukarıyadaki fotoğrafta görülen küre…
Her kripton atomu 8 bin 200 argon atomu, 184 bin oksijen molekülü ve 685 bin azot molekülü içerir.
Akışkan havanın damıtılması usulü ile senede takribî 8 ton kripton üretilmektedir.
Aşırı derecede teneffüs edilmesi halinde baş dönmesi, kusma, soluk darlığı, şuur kaybı gibi meselelere yol açabilir.
Yarı yarıya kripton ve hava kapsayan bir atmosferi teneffüs etmek azot narkozu gibi narkozlara neden olur.
Yüzde 75 oranında kripton kapsayan havayı soluyan birey birkaç dakika içinde ölebilir.
Aşırı soğuk civarlarda kriptona temas edilmesi halinde organizmaları dondurur.