Son Haberler

Kıymetli Evrak Nedir, Türleri Nelerdir?

-
Eylül 14, 2022
Kıymetli Evrak Nedir, Türleri Nelerdir?

Bu yazımızda kambiyo tahvilleri kıymetli, belgenin unsurları, kıymetli belge mevzusundaki kuramlardan, kıymetli dokümanların kalitelerinden ve cinslerinden bahsedeceğiz.

Kıymetli Evrak Nedir, Türleri Nelerdir?

Kıymetli belgeye ait tertip etmeler Türk Ticaret Kanunu’nun içerisinde yer almaktadır, madde 645 itibariyle tertip etmeler başlar ve Türk Ticaret Kanunu’nun üçüncü kitabıdır.

Kambiyo Tahvilleri Ticari Tahviller

Kambiyo tahvillerinin üç cinsi vardır:

– Poliçe

Uygulamada en az kullanılan ama kanunda en çok karar bulunan kıymetli belgedir.

– Bono

Uygulamada en çok kullanılan ama kanunda en az karar bulunan kıymetli belge cinsidir.

– Çek

Kambiyo tahvilleri kanunen emre yazılıdır. Başka Bir Deyişle kambiyo tahvilleri kanunda tertip edilirken otomatik olarak emre yazılı tahviller de tertip edilmiş olur.

Poliçe için kanunda bahsedilen her şey bono ve çek için de geçerlidir. Poliçe ve bono hamile yazılı olamaz, kanunen emre yazılıdır ama şana yazılı olarak da düzenlenebilir. Çek kanunen emre yazılıdır ama hamile veya şana yazılı olarak da düzenlenebilir.

Türk Ticaret Kanunu’nun içinde çeke ait kararlar vardır. Bir de bunun yanında Çek Kanunu da vardır. Bazen bu iki kanunun paradoksa düştüğü yerler olur. Bunlar ile ilgili gidişatları ilerleyen zamanlarda diğer yazılarımızda bahsedeceğiz.

Ticari yaşamda hak ve para akışının süratli ve tehlikesiz bir biçimde kıymetli dokümanlarla sağlarız. Ticarette hakları süratlice devretmeye lüzumumuz vardır ve buna bir akıcılık sağlanması gerekir. Buna tedavül eforu denir. Kıymetli belge bu tedavül eforunu sağlar. Alacağın temliki yapılmış olsaydı bu ticari yaşamda sürat kesebilir ve meşru bakımdan çok güvenlik sağlamaz bir gidişat olurdu. Hakkı kağıda kıymetli belge bağladığımızda hakka tehlikesiz bir biçimde akıcılık sağlarız. Bu kağıdı da hakkı tedavül eforu yüksek bir biçimde devretmek veya ileri sürmek için kullanırız.

Kıymetli dokümanı doğuran sebepler;

Ekonomik sebepler: bu hakka cisim olma özelliği katarak bir kâğıt parçasında beden bulur ve bu biçimde devri basitleşir. Ekonomiye bu biçimde katkısı olur.

Kıymetli belge 19. yüzyılda Almanya’da tertip edilmeye başlamıştır daha sonra da Fransa’da tertip etmeler yapılmıştır. Başka Bir Deyişle bu tertip etmeler ilk olarak Kıta Avrupası’nda varlık bulmuştur. Türk Ticaret Kanunu’ndaki kıymetli belgeye ait tertip etmeler İsviçre Borçlar Kanunu’ndan alıntıdır. Anglosakson hukuk sistemine bakıldığında kıymetli dokümanla ilişkili çok fazla tertip etmeyle karşılaşılmaz.

Pay tahvilleri de birer kıymetli belgedir, Borçlar Kanunu’nda tertip edilmiştir. İpotekli borç bonoyu ve ipotekli irat tahvilleri de birer kıymetli belgedir, bunlar da Medeni Kanun’da tertip edilmiştir.

Kambiyo tahvilleri ile takip yapmak için icra takibi yapmak gerekir ama bunun için geçerli bir kambiyo bonoyu bulunması gerekir. Bu tahvilleri icraya koyarken ne yapılması gerektiği İcra İflas Kanunu’nda tertip edilmiştir. 

Türk Ticaret Kanunu madde 645- Kıymetli belge öyle bonolardır ki, bunların kapsadıkları hak, tahvilden ayrı olarak ileri sürülemediği gibi başkalarına da devredilemez.

Kıymetli Belgenin Unsurları

1 Tahvil

2 Hak

Her zaman hak ve bononun bir araya gelmesi kıymetli dokümanı oluşturmaz. Zira bir özellik göstermesi gerekiyor. Bu hak bonoyla öyle bir bütünleşiyor ki artık hak tahvilden ayrı olarak ileri sürülemiyor ve hak tahvilden ayrı olarak devredilemiyor. Başka Bir Deyişle hak tahvilden ayrı olarak ileri sürülebiliyorsa bu tahvil kıymetli belge değildir. Bu bonoyu ancak hain tahvil olarak nitelendirebiliriz.

Bononun parasal unsuru bir kağıt ve yazılı olmasıdır. Manevi unsuru ise istem beyanı olmasıdır. Bononun içerisine bir hak yerleştiriyoruz ve bu vaziyette hak cisim olma özelliği kazanıyor.

Her türlü hak yılda bağlanıp kıymetli belge yaratılamaz. Kıymetli dokümanda bir hakkın yılda bağlanabilmesi için;

Özel hukuka ait bir hak,
Bedeli parayla ölçülebilen bir hak,
Devredilebilen bir hak,

olmalıdır.

Hakkın yılda ne zaman bağlanacağı suali kıymetli belgenin ne zaman doğacağının anlaşılması demektir. Bunun denetlenmesinin sebebi ise kıymetli dokümanı elinde yakalayanın hak arz edip edemeyeceği sorunudur. Bu mevzu ile ilgili bazı kuramlar vardır.

1 Kreasyon Kuramı

2 Akit Kuramı

3 Görünüşe Emanet Kuramı

Bu görüşler açıklanırken temel alınan belgeler ticari bonolardır. Kreasyon ve akit kuramı reel olan kuramlardır, görünüşe emanet kuramı ise bunlara destek kuramdır.

Kreasyon kuramına göre tahvil tertip edilip borçlu tarafından imza atıldığı anda kıymetli belge doğar. Buna göre kıymetli belge tek taraflı istem beyanı ile ortaya çıkan bir meşru operasyondur. Ama bu kurama göre bu bonoyu verilmesi tasarlanan kimseden başka birisi alırsa istemin sakatlanması gidişatındaki definin ileri sürülmesi noktasına getirir. Başka Bir Deyişle yanılgı, şike ve tehdit ileri sürülebilir. Ama bu gidişatta da bonoyu eline geçiren makûs hedefli şahıs bu bonoyu iyi hedefli üçüncü bireye ciro ederse, iyi hedefli üçüncü şahıs korunmalıdır. Zira kıymetli belgenin ortaya çıkmasındaki sebeplerden bkocaman da meşru güvenliktir.

Akit kuramına göre kıymetli belgenin doğabilmesi için borçlu bu bonoyu kumpaslar, doldurur, unsurlarını tamamlar, imzalar ve lehtara verir. Kıymetli belge lehtara verildiği anada doğar. Bu kurama göre kıymetli dokümanı bulan şahıs ondan yararlanamaz. Başka bir açıdan ise kıymetli dokümanı verme safhasında sakatlık doğabilir. Misal olarak ehliyetsiz şahıs bu bonoyu verirse verme evresindeki sakatlıktan laf etmek muhtemel olur.

Hangi kuram benimsenirse benimsensin temel üzerinde durulması gereken mesele iyi hedefli üçüncü bireylerin gidişatı ne olacağıdır.

Bizim hukukumuz akit kuramını benimsemiştir. Şayet bir verme uyuşması yoksa veya bu sakatsa o zaman devreye görünüşe emanet kuramı girecektir.

Görünüşe emanet kuramına göre kanunun öngördüğü hallerde bir kimse meşru neticeleri öngörerek bir görünüş yaratıyorsa bundan doğan mesullüğe de sabreder. Misal üzerinden gidersek A bir bonoyu tertip etti ve imza attı ama kimseye vermedi. Bunun üzerine B bu bonoyu buldu ve iyi hedefli olan C’ye bu bonoyu devrederse gidişat şöyle olur;

–> B hak sahibi olamaz, kıymetli belge doğmaz.

–> C hak sahibi olur ve kıymetli belge doğar.

Bu vaziyetin ismine görünüşe emanet kuramı denir ve akit kuramını destekleyici bir kuramdır. Görünüşe emanet kuramı tek başına bir anlam ifade etmez.

Türk Ticaret Kanunu madde 646’nın başlığı tahvilden doğan borçtur. Ama bu maddede borçlu borcundan nasıl kurtulur o bahsedilmiştir. Zira borçlu borcunu her ödediğinde borcundan kurtulmuş olmaz. Burada borçlu bonoyu tertip edip imza atıp lehtara veren bireydir. Kıymetli belge biçimi anlamda ehemmiyet talep eder. Başka Bir Deyişle borçlu borcunu kanunda öngörülen koşullara uygun olan biçimde yerine getirmezse borcundan kurtulamaz.

Türk Ticaret Kanunu madde 646- Kıymetli belgenin borçlusu, ancak bononun teslimi karşılığında ödeme ile mükelleftir.

Şike veya ağır hatayı bulunmadıkça borçlu, vade geldiğinde, bononun kalitesine göre alacaklı olduğu anlaşılan bireye ödemede bulunmakla borcundan kurtulur.

Borçlu borcunu öderken kesinlikle bonoyu teslim almalıdır. Bu hakkın tahvilden ayrı ileri sürülememesinden kazanç. Tahvil teslim alındıktan sonra yırtılması önerilir. Zira bu tahvil akit kuramına göre bir başkasının eline geçtiğinde hak doğmasa da ondan da iyi hedefli üçüncü şahsın eline geçerse görünüşe emanet kuramı gereğince hak doğmuş sayılır ve borçluda bu mesullüğü göze almış sayılır. 

Bononun şana yazılı, hamile yazılı veya emre yazılı olması biçiminde üç kaliteyi olabilir. Bu kalitelere göre hak sahipliğini tespit etme usulleri değişiklik gösterir. 

Şana yazılı bonolarda bir ad vardır ve o isime ödeme yapılır. Şana yazılı tahvillerin devri temlik yoluyla yapılır. Temlik ya ayrı yazılı bir kontratla ya da bononun üzerine yapılır. Tercihen bononun üzerine yapılır, ayrı bir belgeye yapmak tehlike taşır. Birden fazla temlik varsa en son temlik yapılana ödeme yapılır. Anacak borçlu ödeme yaparken temlik zincirinin doğruluğuna dikkat etmelidir. 

A–>B, B–>C, C–>D, E–>F 

Yukarıyada belirtilenin bir temlik zinciri olduğunu varsayarsak D’den E’ye bir temlik mevzubahisi değildir, orada zincir kopmuştur. Bu temlik ilişkisinde sakatlık olduğunu gösterir. F’ye hakkı olmayan bir şahıs temlik etmiştir. Bu vaziyette borçlu F’ye ödeme yapmamalıdır. 

Emre yazılı bonolarda ise temlik değil ciro vardır. Temlikte devredenin hakları devralana geçer. Ciroda ise tahvildeki haklar ciro edilene geçer ciro eden bireye ciranta denir. En son ciro yapılan bireye hamil denir. Başka Bir Deyişle hamile gelene kadar ciro zincirinin düzgün olması gerekir. Bu zincirin düzgün olması için ciro edenin bir evvelki ciro alacaklısı olması gerekmektedir. Borçlu zincirin koptuğu hallerde ödeme yapmamak zorundadır. En son ciro edilen şahıs A ise borçluya ödeme yapılması üzerine gelen şahsın asılda A bireyi olup olmadığını borçlu hakimiyet etme mesullüğündedir. 

Borçlunun dikkat etmesi gereken hususlardan bkocaman da bononun vadesi gelmeden borcun ödenmemesi gerektiğidir. Borçlu vade gelmeden borcu öder ve bonoyu almazsa ve lehtar bu bonoyu üçüncü bir bireye ciro ederse bu üçüncü şahıs elinde bonoyla borçluya gittiğinde borçlunun o bonoyu ödediğine dair hukuken kanıt etme ihtimali yoktur. Şayet borçlu bonoyu vadesinde ödemiş olsaydı ve yeniden bonoyu almamış olsaydı, lehtar yeniden üçüncü bir bireye ciro ettiğinde bu sefer borçlu vadesi geldikten sonra borcu ödediği için ona kanıt etme talihi tanınır. Bu surattan vadeden evvel borcu ödemek riskli bir gidişattır. 

Borçlu borcunu ödediğinde kıymetli belgenin içindeki hak sona erer.

Kıymetli dokümanların cinslerinden bahsetmeden evvel kıymetli dokümanlarda hudutlu sayı prensibi olmadığını belirtelim ehemmiyetli olan hak yılda bağlandığında şayet bu hak tahvilden bölemiyorsa o belge kıymetli belgedir. 

Cinsleri

1 İçindeki Hakkın Kalitesine Göre Kıymetli Belge Cinsleri 

Biliyoruz ki kıymetli belgenin içinde bir hak vardır ve hak yılda bağlanmış vaziyettedir. Bu hakkın özelliği özel hukuka ait, parasal bedeli olan ve devredilebilen bir hak olmasıdır. Bu kalitelere bakarak ayrım yapacağız. Bu kısımda da üçlü bir ayrım yapacağız. 

– Alacak tahvilleri

– Eşya hukuku tahvilleri

– Ortaklık tahvilleri

Alacak hakkı kural olarak kontrattan doğar. Alacak tahvillerinde bahsedilen alacak para alacağıdır. Bunlara en temel misal ticari bonolardır. Bonolar da alacak tahvillerine alacak tahvillerine misaldir. Senet anonim işletmenin çıkardığı borç bonolarıdır. Bunları alan şahıslar işletmeden bir arz hakkına sahip olurlar. Bu arz hakkı da bir ölçü paranın ödenmesidir. 

Eşya hukuku denilince akla ilk olarak ayni haklar kazanç. Buradan da eşya hukuku tahvillerinin bir ayni hak kapsadığını anlayabiliriz. Bu tahviller bir şeyin mülkiyetini ve zilyetliğini arz etme hakkı verirler. Bu tahvilleri de denir. Emtia taşınır mülkler için kullanılan bir tabirdir. Eşya hukuku tahvilleri ise hem taşınır hem taşınmaz mülkleri içerir. Bu surattan emtia tahvilleri eşya hukuku bonolarını bütün anlamıyla karşılamaz. İpotekli borç bonoyu ve ipotekli irat tahvilleri eşya hukukundan doğan bonolardır. Ayrıca daha çok deniz ticareti hukukunda bahsi geçen konşimento da bu tahvillerdendir. 

Ortaklık bonoyu bir firmaya ortak olmaktan doğan hakları temsil eden bonolardır. Ortağın kardan hisse alma, sorgulama. Genel heyet buluşmalarına katılma, idare heyeti azası olma, genel heyet kararlarına karşı iptal davası açma gibi hakları vardır. Özetlersek ortağın iki güzergahlı hakkı vardır. Bkocaman mali kalitedeki öbürü ise yönetimsel kalitedeki haklarıdır. Bu hakları içinde btemizleten tahvillere ortaklık tahvilleri denir. Ortaklık bonoyu bir kıymetli belge cinsidir. Hain firmada ortaklık bonoyu mevzubahisi olmaz. Ortaklık bonoyu anonim firma, limited firma ve hisseli komandit işletmeden çıkar.

2 Hakkın Tahvilden Evvel Var Olup Olmadığına Göre Kıymetli Belge Cinsleri 

– Kurucu kıymetli belge

– Bildirici kıymetli belge

Hakkı yılda bağlıyoruz ve kıymetli dokümanı yaratmaya başlıyoruz. Bu yapılırken evvelden var olan bir hakkı mı bononun içine koyuyoruz yoksa bononun içine koyarken mi hakkı yaratıyoruz sualleri burada sarihe çıkıyor. Şayet kurucu kıymetli belgeyse kıymetli belge tertip edilip verildiği anda hakta o an yine doğar. Ama bildirici kıymetli belgeyse o hak evvelden vardır ve o hakkın kuvvetlendirilmesi için hak bononun içine yerleştirilir. Unutmamak gerekir ki ticari tahviller kurucu kıymetli belgelerdir.

Bu vaziyette reel borç ilişkisinden doğan alacak hakkı dışında bir gidişat daha çıkıyor. O surattan kurucu kıymetli belge denir. Yeni bir hak ve yeni bir meşru ilişki doğuyor. Bunun ismi ise kambiyo ilişkisidir. Bu kambiyo ilişkisinden dolayı lehtarın bir arz hakkı daha doğmuştur. Bono hiç tertip edilmeseydi A alım-satım kontratında dolayı paranın ödenmesini isteyebilecekti reel borç ilişkisinden dolayı ama bu vaziyette B bir bono tertip edip A’ya verdi ve bu kıymetli belgenin verilmesiyle ortaya kambiyo ilişkisi çıktı. Artık A bu borcun ödenmesini bu bonoya sabrederek isteyebilecektir. Kambiyo ilişkisinin ortaya çıkması reel borç ilişkisini sonlandırmamıştır. Reel borç ilişkisinden doğan arz hakkı hala mevcuttur. Ortada tek bir borç vardır ama iki değişik yoldan arz edilebilir. Bahsedilen şey, şayet bir ticari tahvil tertip edilip verilmişse alacaklı bu ticari tahvil aracılığıyla borçludan borcunu arz eder. Şayet ki bunu kullanmak istemiyorsa, reel borç ilişkisine sabrederek arz etmek istiyorsa alacaklı bu kıymetli dokümanı geri teslim etmek mecburiyetindedir. Reel borç ilişkisine sabredildiğinde Borçlar Kanunu devrededir ama kıymetli belge işin içine girdiğinde ve alacaklı buna direnirse Türk Ticaret Kanunu devreye girer. Bu iki kanuna uygulanan kararlar değişiktir. Bu surattan yeni bir hak ve yeni bir ilişki doğduğu söylenebilir. Bono hazırlandıktan sonra reel borç ilişkisinin can vermemesi bir avantajdır. Zira bonoda bazı vakitler ve prosedürler vardır. Başka Bir Deyişle bono bir gidişattan dolayı geçersiz olursa alacaklı alacağını reel borç ilişkisine sabrederek isteyebilir. 

Ticari tahviller kurucu kıymetli belge kalitesindedirler. Burada ortaya çıkan yeni ilişki kambiyo ilişkisidir ve reel borç ilişkisinden daha güçlü daha süratli tahsil imkânı sağlar ama alacaklı bu yolu seçmek istemiyorsa kıymetli dokümanı geri verip reel borç ilişkisinden devam edebilir. Başka bir vaziyette ise alacaklı kambiyo ilişkisini kullanmak için koşulları yerine getirmemişse, zamanı kaçırmışsa yeniden reel borç ilişkisine dayanabilir. Lehtar elindeki tahvil ile borçludan borcunu tahsil ederse reel borç ilişkisi de son bulmuş olur. 

Bildirici kıymetli dokümanda ortada zati hak vardır, yeni bir hak yaratma gidişatı yoktur. Yalnızca o hak alınıp bononun içine yerleştirilir. Burada da akla gelen tahviller ortaklı bonoyu ve pay bonolarıdır. 

3 Tertip Edilmesine Sebep Olan Meşru Harekât İle İlişkisine Göre Kıymetli Belge Cinsleri

– Mücerret kıymetli belge sebebinden soyut

– İlli kıymetli belge sebebe bağlı

Kıymetli belgenin altında uyuyan reel ilişkiyi gösterip göstermediğine dayalı olarak yapılan bir ayrımdır.

Mücerret kıymetli belge altındaki meşru ilişkiyi göstermeyen kıymetli belge cinsidir. İlli kıymetli belge ise alttaki meşru sebebi kısmen veya tamamen gösteren kıymetli belge cinsidir. Mücerret yılda misal olarak ticari tahvilleri gösterebiliriz. Misalin bir bonoya baktığımız zaman alttaki reel borç ilişkisini göremeyiz. Şayet ticari tahvillerin üzerine bu mücerretliği kaldıracak bir şey yazılırsa bu ticari tahvil geçersiz hale kazanç. Reel borç ilişkisinde alana gelen sakatlıklar ticari bonoyu etkilemez. Mücerret tahviller sebebi göstermez ve reel borç ilişkisindeki sakatlıklar doğrudan bononun geçerliliğini etkilemez ama borçlu bononun sebebinin hukuka ters olduğunu iddia ve kanıt etme hakkını ortadan kaldırmaz. Kanıt yükü borçludadır, mücerret tahvil lehtarı korur. 

İlli tahvillere misal olarak konşimento gösterilebilir. Konşimentoya iliştirilen bir belge vardır, bu da navlun kontratıdır. Navlun kontratının statüsü burada reel borç ilişkisidir. Navlun kontratı neticesinde konşimento tertip edilir, verilir ve navlun kontratı konşimento için de geçerlidir. O surattan da konşimento sebebe bağlıdır başka bir deyişle illidir. Şayet navlun kontratında bir sakatlık varsa bu konşimentoyu da etkileyecektir. Kanıt noktasında bir kasvet yaşanmayacaktır. 

4 Kamu Emanetine Mazhar Olup Olmadığına Göre Kıymetli Belge Cinsleri

– Kamu emanetine mazhar olan kıymetli belge

– Kamu emanetine mazhar olmayan kıymetli belge

Kamu emanetine mazhar olan tahviller iyi hedefin korunduğu bonolardır. İyi hedefin korunmasından maksat şöyledir; bonoyu kim devralırsa devralsın tahvilde görülen hususların mevcut olduğuna ve tahvilde görülmeyen hususların mevcut olmadığına dair inancın korunduğu bonolardır kamu emanetine mazhar olan tahviller. Emre yazılı tahviller ve hamile yazılı tahviller kamu emanetine mazhar olan bonolardır. Yazımızın da baş kısımlarında belirttiğimiz gibi bono, poliçe ve çek kanunen emre yazılı bonolardır, başka bir deyişle ticari tahviller kanunen emre yazılıdır. Çek hamile yazılı olabilir ama bono ve poliçe asla hamile yazılı olamaz. Bu balakalar güzergahında bono kamu emanetine mazhar bir tahvildir ve iyi hedefli üçüncü bireye bu bono ciro edilirse borçlu reel borç ilişkisindeki sakatlığı bonodaki lehtara karşı ileri süremez. Ama bononun üzerinde emre yazılı değildir veya ciro edilemez ibareleri konulmuşsa bu bonoyu şana yazılı tahvil haline getirir. Şana yazılı hale gelen bono da kamu emanetine mazhar olma özelliğini kaybeder. Bu gidişatta da üçüncü şahsın iyi maksadı korunmaz. Emre yazılı değildir ifadesini natürel olarak borçlu koyabilir ama daha sonra ciro edilemez kaydını cirantalar da koyabilir. 

5 Tedavüle Çıkarılış Rakamlarına Göre Kıymetli Belge Cinsleri

– Tedavüle tek tek çıkan kıymetli belgeler

– Tedavüle çok rakamda çıkan kıymetli belgeler

Tedavüle çıkarmak hakkı yılda bağlayıp piyasaya sürmektir. Tedavüle tek tek çıkan tahviller ekonomide çok ehemmiyetli yere sahip olmayan kıymetli belge cinsleridir. Poliçe, bono, çek, konşimento ve sair cinsler tedavüle tek tek çıkarlar. Bazı kıymetli belge cinsleri vardır ki bir anda çok fazla rakamda çıkarlar. Senet, pay tahvilleri, Ziraat Bankası’nın çıkardığı altına dayalı senetler buna misaldir. Tedavüle tek tek çıkan kıymetli dokümanlarda imzanın kesinlikle tek tek atılması gerekir. Fakat tedavüle çok rakamda çıkarılan kıymetli dokümanlarda kesinlikle el yazısı ile imza atılması koşulu yoktur.

Türk Ticaret Kanunu madde 1526

/1 Poliçe, bono, çek, makbuz bonoyu, varant ve kambiyo tahvillerine benzeyen tahviller tehlikesiz elektronik imza ile tertip edilemez. Bu tahvillere ait kabul, aval ve ciro gibi tahvil üzerinde hakikatleştirilen harekâtlar tehlikesiz elektronik imza ile yapılamaz.

/2 Konşimentonun, taşıma tahvilinin ve sigorta poliçesinin imzası elle, faksimile baskı, zımba, ıstampa, sembol biçiminde mekanik veya elektronik rastgele bir vasıtayla da atılabilir. Tertip Edildikleri ülke kanunlarının izin verdiği miktarda bu bonolarda yer alacak kayıtlar el yazısı, telgraf, teleks, faks ve elektronik diğer taşıtlarla yazılabilir, oluşturulabilir, gönderilebilir.

/3 Ticaret işletmeleri ile hakikat ve tüzel şahıs diğer tacirlere ait olarak, bu Kanunun lüzumlu yakaladığı bütün harekâtlar elektronik civarda tehlikesiz elektronik imza ile de yapılabilir. Bu harekâtların yardımı olan belgeler de aynı usulle elektronik civarda düzenlenebilir. Zaman unsurunun belirlenmesi gereken ve idaremelikte düzenlenen hallerde tehlikesiz elektronik imzaya ilave edilen zaman damgasının tarihi, diğer hallerde merkezi bilgi tabanı sistemindeki tarih temel alınır.

/4 Firma ismine imza yetkisini haiz şahıslar firma şöhretine kendi isimlerine üretilen tehlikesiz elektronik imzayla imza atabilirler. Bu vaziyette, kullanılacak kaliteli elektronik sertifikalarda sertifika sahibi alanı içerisine, sertifika sahibinin adıyla birlikte temsil ettiği tüzel bireyin de adı yazılır. Bu husus patent ve duyuru edilir.

Bu kısmı da sonlandırırken ulusal piyango biletlerinin de hamile yazılı, tedavüle çok rakamda çıkan bir kıymetli belge cinsi olduğunu belirtelim. 

6 Yatırım Emeli Taşıyıp Taşımamalarına Göre Kıymetli Belge Cinsleri

– Menkul kıymet olan kıymetli belge

– Menkul kıymet olmayan kıymetli belge 

Her menkul kıymet bir kıymetli belgedir ama her kıymetli belge bir menkul kıymet değildir. Menkul kıymet bir yatırım vasıtayıdır ve menkul kıymet dediğimiz zaman akla ilk gelmesi gereken şey Anapara Piyasası Kanunu’dur. Zira buna ait tertip etmeler Anapara Piyasası Kanunu’nda yer almaktadır. 

Menkul kıymet ne işe bereket?

Türk Ticaret Kanunu’nun değişmesi ile Anapara Piyasası Kanunu da değişti. Daha Öncekinden Anapara Piyasası Kanunu’nda menkul kıymet kavramı belirlenmişti. Yarıyılsal kazanç getiren, yatırım emeli taşıyan kıymetli belge cinsidir diye belirlenmişti. Başka Bir Deyişle buradan çıkan neticeye göre menkul kıymet bir borcun ödenmesi için kullanılmıyor, yatırım emeli için kullanılıyor. Yarıyılsal kazanç getirmesi ise uzun vadede, başka bir deyişle bir ve daha üstü zamanlarda kazanç getirir. Bu tanım Anapara Piyasası Kanunu’ndan kaldırıldı. Şu anda menkul kıymetin tanımı yoktur ama nelerin menkul kıymet olduğu sayılmıştır. Altına sabreden kira sertifikaları, senetler, pay tahvilleri, ambar sertifikaları, finansman bonoları vs. kıymetli belgelere misaldir. Ayrıca menkul kıymetler için hudutlu sayı prensibi de geçerli değildir. Zira menkul kıymet oluşturma yetkisi Anapara Piyasası Heyeti’na verilmiştir.

7 Hak Sahibini Teşhis Etme Operasyonuna Göre Kıymetli Belge Cinsleri

Borçlu borcunu öderken hak sahibini teşhis edip ona göre ödeme yapması gerektiğini yukarıyada bahsetmiştik. Bononun cinsi devir biçimine bakılarak ayırt edilir. 

a Şana yazılı tahviller                             –>   temlik ve zilyetliğin devri

b Emre yazılı tahviller                              –>   ciro ve zilyetliğin devri

c Hamile hamiline yazılı tahviller         –>   zilyetliğin devri