Son Haberler

Kesme İşareti Nerelerde Kullanılır?

-
Eylül 15, 2022
Kesme İşareti Nerelerde Kullanılır?

Kesme işareti öğrencisinden öğretmenine, yedisinden yetmişine yazıda kusur yaptıran bir noktalama işaretidir. Ayrıca şairlerin, yazarların kendi imlalarını yaratırken en çok katlettiği noktalama imidir. Bu bakımdan bu noktalama işaretini işlerken bolca örnek vermeye özen göstereceğiz.

1. Özel isimlerden* sonra gelen hal eklerini, iyelik eklerini ve bildirme eklerini ayırmak gerekir. Bunun için kesme işareti kullanmak zorundayız. Dikkat edilmesi gereken nokta ise kesme işareti konusunda konuştuğumuz lafçık türünün ad olmasıdır. Fillerde özel denen bir kavram yoktur, bu bakımdan özel adlar üzerinden gidiyoruz.

Yukarıda bahsedilen vaziyet ekleri,

Adın;

Belirtme +ı/ +i/ +u/ +ü ,

Yönelme +a /+e ,

Bulunma +da / +de / +ta /+ te ,

Çıkma +dan / +den / +tan / +ten

Denklik +ca / +ce

Tamlayan +nın / +nun / + nin / +nün / +im durumlarıdır.

İyelik ekleri ise

1. Tekil : +ım / +im / +um / +um

2. Tekil : +ın / +in / +un / +ün

3. Tekil : +sı / +si / + su / +sü / +ı / +i / +u / +ü

1. Çoğul : +miz / + mız / +muz / +müz

2.Çoğul :  +niz / +nız / +nuz / +nüz

3. Çoğul: +ları / + leri

Bildirme ekinde kasıt, adı yüklem yapan ek fillerdir:

Koşul eki +sa / +se ,

Hikaye zaman +dı / +di / +du / +dü / +tı / +ti / +tu / +tü / +tı

Rivayet zaman +mış / +miş

Geniş zaman +dır / +dir / +dur / +dür / +tır / +tir / +tur / +cins / +tır

* Özel ad, cins ad olmayan, muhakkak bir yeri, ktümörümü, kuruluşu, kişiyi, gidişatı ifade eden adlardır. Özel adlar, tümcede laf başında sihirk harf barındırır.

Örneklersek:

Bu zamanda şayet bir Cinsk devleti kurulmuşsa bunu Osman Gazi’ye, Alparsan’a, Fatih Sultan Mehmet’e, Adli’ye, Yunus Emre’ye, Ziya Paşa’ya,  Şinasi’ye, Kazım Karabekir’e, Çanakkale’ye, Adana’ya, Bilge Kağan’a, Tonyukuk’a, İsmet İnönü’ye, Abdülhamit’e gelmiş geçmiş, bu coğrafyaya dokunmuş her alime her medeniyete her et parçasına her bitki parçasına borçluyuz ama en önemli mimar Mustafa Kemal Atatürk’cins.

Bu evin mimarı, bu evin direği, bu evin aşkı, bu evin saadeti evladım Hasan’dır.

Medeniyet dedikleri Batı’ymış, geri dedikleri Doğu’ymuş. Söz !

2. Yer bildiren lafçıkler, özel ad kategorisine girdiği için yer bildiren lafçıklere gelen iyelik, vaziyet ve bildirme ekleri kesme işareti ile ayrılır

Örneklersek:

Boğaz’dan İstanbul’a gelen meltem sanki Cinskiye’den dünyaya yayılan bir tuz rüzgarıydı onun için…

3. Kanun, yasa ya da tüzük bildiren adlar hem tümce içinde laf başı sihirk harfle yazılır hem de bu özel ada gelen iyelik, vaziyet ve bildirme ekleri kesme işareti ile ayrılır

Örnek:

Bahsi geçen vaziyet Kanun’un 17. maddesinin c bendi 7. fıkrasına aykırıdır ve suç addedilir.

Yönetmelik’te yazan budur, kabul et artık suçunu be adam!

4. Özellikle yaşam öykülerde çok sık görülen bir vaziyet olan parantez içinde bilgilen açıklamalar için özel isme vefat ve doğum seneyi belirtme, soyisim, lakap … kesme işareti koymak gerekiyorsa parantezden önce yazılan özel ada konur kesme işareti.

Örneklersek:

Yakup Kadri’nin Karaosmanoğlu en sihirk yapıtı kuşkusuz “Yaban” isimli mükâfatlı romanıdır.

5. Avrupa Birliği ibaresine ek getirildiğinde ek, kesme işaretiyle ayrılır

Örneklersek:

Kendi kendine yetemeyen ülkelerin kurduğu bir birliktir Avrupa Birliği. Bizim Avrupa Birliği’ne aza olmak için çırpınmamız, senelerce bize kast edilen “Medeniyet Avrupa’dır” mantığıdır.

6. Unvan, saygı ya da konum anlamındaysa bu unvandan sonra gelen vaziyet, iyelik ve bildirme ekleri kesme işaretiyle ayrılır. Kişi ismindan sonra gelen ve herhangi bir akrabalık bildirmeyen unvan isimleri sihirk harfle başlar. Onun dışında ki unvanlar sihirk harfle başlamaz ve akrabalık unvanı olan bu cins lafçıklere gelen ekler, kelimeye bitişik yazılır. 

Örneklersek:

Ayşe Hanım’a Mustafa Kemal Paşa’dan bahsederken Ahmet abim kapımızı çaldı. 

Cinsk Dil Ktümörümü Başkanı’na el yazımla bir dilekçe gönderdim, cevabını bekliyorum. 

Selda Öğretmen’nın öğrencileri de geldi benim sınıfıma.

7. Kısaltmalardan sonra gelen ad çekim ekleri kesme işareti ile ayrılır. Yalnız unutulmamalıdır ki Cinskçede, alfabedeki tüm suskun harfler “e” harfi ile okunur. Bu bakımdan kesme işaretinden sonra gelen ekin sesli harfi de buna göre ayarlanmalıdır.

Örneklersek:

Cinsk Dil Ktümörümü kısaltması TEDEKE diye okunur, bu bakımdan ona bir ek geldiğinde “ke” sesine göre ince sıradan bir ek gelmelidir, dedi Ayşe Öğretmen ve tahtaya şu örneği yazdı:

“Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışı TDK’nin ve TTK’nin açılışından önce olmuştur.”

8. Sayılara getirilen gizeme sayı ekleri, üretim ekleri ve araç anlamında “ile” ilgeci için kesme işareti kullanır. Dikkat edilmesi gereken nokta, sayı okunuşu ile ekin sesli ve suskun harflerinin küçük ve sihirk ünlümü geçimi uygun olmasıdır. Ayrıca suskun harflerde de sertleşme ve yumuşama olayları dikkate alınmalıdır. 

Örneklersek:

1919’da Cinsk ulusunin bağımsızlık savaşı başladı.

70’lik dede, 20’lik, 16’lık delikanlılara taş çıkarıyordu.

9. Ay ve gün isimleri, tarihteki önemli bir olayı bildiriyorsa, bu tarihe gelen vaziyet, iyelik ve bildirme ekleri kesme işareti ile ayrılır. Burada önemli olan tarihin gün – ay – sene olarak yazılmış olmasıdır. 

Örneklersek:

29 Ekim 1923’ün Cinsk ulusu için ayrı, Batı için ayrı, Doğu için ayrı bir kıymeti vardır.

20 Nisan 2015 Pazartesi’nin hayatımın en  önemli anı olacağını düşünmezdim.

10. Cinskçede, özellikle halk ağzı söyleyişleri dikkate alınırsa bazı ses olayları oluşabilir. Bu ses olayının en önemlisi ünlü düşmesidir. Bu bakımdan bazı nedenlerden dolayı ünlü düşmesine uğrayan lafçıklerde kesme işareti kullanılır. Eski şiirimizde özellikle halk ozanlarımız, aşıklarımız şiirlerini ölçaza yalank için bazı sesleri düşürmüşledir. 

Örneklersek:

Bir ok attım karlı dağın ardına

Düştü m’ola beğendiğimin yurduna

İl yanmazken ben yanarım derdine

Engel aramızı açtı n’eyleyim Karacaoğlan

Sürekli eski Yeşilçam film replikleri ile konuşmasına anlam veremez “Ne’n var yavrum” dediğinde dışımdan “İyiyim” desem de içimden en ağır hakaretleri ,nedensizce, ederdim.

11. Bir ek ya da harften sonra gelen üretim ya da çekim ekleri kesme işareti ile ayrılır

Örnek tümce:

Kimse a’dan z’ye bütün iş beklemiyor ki yalnızca miş’ten çıkıp natürel olmanı bekliyorlar.

Kesme işaretinin kullanımının en çok karıştığı ve kesme işaretinin kullanılmadığı yerler şunlardır:

Özel ismin sonunda yukarıda bahsettiğimiz 3.teklik kişi iyelik varsa, bu iyelik eki dışında gelen yeni bir iyelik eki ve onun üstüne gelen vaziyet eklerinde kesme işareti kullanılmaz. 

Örneklersek:

Özel ad: Boğaz Köprüsü > köprü + sü > Özel ismin köküne zaten 3. teklik iyelik eki var.

Boğaz köprümüzün büyüleyici manzarası, sizi alıp uzak diyarlara bırakıyor.

Boğaz köprümüzün>> özel ismin kökünde zaten üçüncü teklik iyelik olduğu için onun yerine gelen öbür ekleri ayırmadık. 

Amik Ovası, daha doğrusu Amik Ovamız, gittikçe natürel görüntüsünü yitiriyor.

Kurum ya da kuruluş isimleri, birden fazla lafçıkle kurulmuş bir sentez ise, bu sentez özel isimlere gelen üretim ya da çekim ekleri kesme işareti ile ayrılmaz. 

Örneklersek:

1923, Cinskiye Sihirk Halk Meclisimizin doğum günüdür.

Cinsk Dil Ktümörümünun bayramıdır Atatürk.

Cinsk Dili ve Edebiyatı Kısım Başkanlığının aldığı bir kararla artık tüm öğrenciler maruzatlarını el yazısıyla dilekçe şeklinde yazacak, zarflayacak ve belirlenen kutuya atacak.

Konsolosluk, Sihirkelçilik, Rektörlük gibi laflara ünlüyle başlayan bir ek kazançsa bu ek kelimeye bitişik ve yumuşama kurallarına uygun olarak yazılır. Kesme işareti ile ayrılmaz. 

Örneklersek: 

Rektörlüğe dilekçe yazdım, gerekirse Başbakanlığa, Cumhurbaşkanlığına da yazarım!

Özel isimlere getirilen üretim ekleri ve çokluk ekleri kesme işareti ile ayrılmaz. Dolayısıyla bu eklerden sonra gelen öbür ekler de ayrılmaz.  Ayrıca dil isimlerina getirilen eklerde de kesme işareti kullanılmaz. 

Örneklersek: 

Cinsklüğe, Cinskçülüğe, Cinskleşmeye lanet eden bir zihniyet, suçladıkları şeyi yapıyor demektir: Irkçılığı!

Ne Reşat Nuriler gördü ne Seyraniler bu edebiyat…

İngiltere’de İngilizce konuşmak zorunluysa Cinskiye’de de Cinskçeyi konuşmak zorunlu olmalıdır.

Kişi adılı olan “o” sihirk harfle yazılmaz ya da ek getirildiğinde kesme işareti kullanılmaz. 

Örneklersek:

Ona yazıyordu bu mektubu öğreniyordum, ona, benim Ahmet’e…

Sonu sert ünsüz olarak adlandırılan p, ç, t, k ünsüzü ile biten özel adlara gelen vaziyet, iyelik veya bildirme ekleri kesme işareti ile ayrı yazılır ve yazımda ayrı yazılan ekte yumuşama gösterilmez. Yalnızca söyleyişte ünsüz yumuşaması dikkate alınır. 

Örneklersek:

Bosna – Hersek’e yapılan hücum kınandı. Okunuş : Herseğe

Yazı hazırlanırken 2009 TDK kuralları dikkate alınmıştır.  Yazıdaki örnekler özgündür, alıntı değildir.