Son Haberler

İyot Nedir? (Özellikleri, Kullanımı, Faydaları)

-
Eylül 15, 2022
İyot Nedir? (Özellikleri, Kullanımı, Faydaları)

İyot, sağlık için bir elementten beklenebilecek birçok bereketi sağlayan elementler arasında yer alır. Endüstrinin aradığı maddelerden biridir.

İyot Nedir? Özellikleri, Kullanımı, Faydaları

İyot, hayatın parçası olan elementler arasında önemli bir yer meblağ. Dünyadaki zihin geriliği hadiseleri iyot eksikliğine bağlanmaktadır. Ayrıca guatr hastalığının en önemli sebebi de iyot eksikliği ile iletişimli gidişatlardır. Her gün iyotlu tuzlar taşıtı veya çeşitli besinlerle muhatap olduğumuz iyot, vücudumuzdaki bayağı işleyişin yolunda gitmesi için gerekli bir elementtir. Barut üretimi için çalışan bir kimyager tarafından yanlışlıkla keşfedilmiştir. Onlarca verimi bulunan iyot, nükleer uygulamalardan resimciliğe kadar geniş bir alanda rol oynayan bir oyuncu aynı zamanda… Makalemizde iyotla ilgili birçok detayı bulabilirsiniz.

Tarihçesi

İyot, 1811 senesinde Fransız kimyager Bernard Courtois tarafından keşfedilmiştir. Courtois, Napolyon Savaşları sırasında iyodu yanlışlıkla keşfetti. Babasının barut fabrikasında kullanılmak sodyum ve potasyum bileşikleri üretmeye çalışıyordu. Bu işlem için o yarıyılda az bulunan odun yerine deniz yosunu yaktı. Yosun külünden sodyum ve potasyum bileşikleri üretmeye çalışırken yanlışlıkla karışıma çok fazla sülfürik asit ekledi. Bu sırada mor bir buğu yükseldi. Buğunun soğuk yüzeylerde derin mor kristaller halinde yoğunlaştığını fark etti. Courtois, bunun yeni bir mahsule işaret ettiği kanısına vardı. Bu tespitini bazı kimyagerlere de onaylattı. 1813 senesinde Paris İmparatorluk Enstitüsü’nde iyodun tanıtımı yapıldı. 1824 senesinde Jean Baptiste Boussingault tarafından yeni bir element keşfedildiği doğrulandı ve Courtois iyodu izole eden ilk kişi olarak bilim sayfalarına ismini yazdırdı.

Fransız kimyager Joseph Louis Gay-Lussac, Courtois’in keşfettiği yeni elemente mor renginden dolayı Yunanca “mor” anlamındaki “iodes” ismini verdi. İngilizcesi “iodine”dir.

İyotla ilgili bazı tarihi vakalar şöyle;

1831 senesinde Courtois, Kraliyet Bilimler Akademisi tarafından keşfinden dolayı ödüllendirildi.
1820 senesinde İsviçreli hekim Francois Coindet, guatr hastalığının iyot ile tedavi edilebileceğini gösterdi. İyodun ilk tıbbi kullanımı da budur.
1839 senesinde iyodun ilk ticari kullanımı gerçekleşti. Louis Daguerre, metal levhalar üzerinde resim elde etmek için geliştirdiği usulde iyot kullandı.
1900’lü senelerin başında Amerika Birleşik Devletleri’nin Büyük Göller bölgesinde iyot eksikliğine bağlı guatr hadiseleri görülmeye başladı. 1924 senesinde bu bölgeye iyotlu tuz verildi ve guatr hadiseleri yüzde 75 oranında azaldı.


Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri

İyodun kimyasal simgesi “I”dır. Atom numarası 53, atom ağırlığı 126,9, yoğunluğu 4.93 grcm3’cins. Erime noktası 113 derece, kaynama noktası 184 derecedir. Halojenler element serisinde yer alan iyodun kristal yapısı hacim merkezli kübiktir. Metalik özellikleri de vardır. Halojenler arasında en reaktif, astatinden sonra elektropozitifliği azami elementtir. Grubundaki diğer elementlerden daha az etkindir. Koyu gri ve koyu mor renklerindedir. Isıtıldığında süblimleşerek pembe-mor bir gaza dönüşür.

İyot, diğer halojenler gibi iki atomlu moleküller oluşturur. İyodun -1 yüklü haline “iyodür” ismi verilir. İyodür, alkali elementlerle tuzları oluşturur. Saf iyot, potasyum iyodürün bakır sülfat ile reaksiyonu neticeyi elde edilir. Birçok elementle bileşik oluşturabilir. Suda az çözünür ve sarı bir çözelti oluşturur. Kloroform, karbon disülfür ve karbon tetraklorürde basitlikle çözünerek mor çözeltiler oluşturur. Nişasta ile koyu mavi renkte kompleks oluşturur. Havadaki oksijen ve azot ile reaksiyona girmez. Ozon ile reaksiyona girerek bileşik oluşturur. Flor ile oda sıcaklığında reaksiyonu neticeyi iyot pentaflorür, 250 derecedeki reaksiyonunda iyot heptaflorür, -45 derecedeki reaksiyonunda ise iyot triflorür bileşikleri alana gelir. Brom ile reaksiyonunda düşük erime noktasına sahip, tereddüt interhalojen bileşiği oluşur. Su ve klor reaksiyonunda ve sıcak derişik nitrik asit reaksiyonunda iyodat asidi oluşur. Sıcak alkali çözeltilerle reaksiyonunda ise iyodat alana gelir. Organik iyodür bileşiklerinin çoğu diğer organik bileşikleri elde etmek için kullanılır.

Tabiatta en çok deniz suyunda çözünmüş iyodür olarak bulunur. Toprakta, minerallerde ve deniz mahsullerinde de iyot içeriği vardır. Deniz yosunu en verimli iyot kaynağıdır. Deniz suyundaki iyot bazı usullerle saflaştırılabilir. En bol elementler arasında 61. sıradadır. Bolluk bakımından en alt sırada yer alan üçüncü elementtir. Tabiatta milyonda 0,35-0,5 oranında bulunur.

Tabiatta tek karalı izotoptan oluşur. Bu izotop, I-127’dir. Bunun dışında 37 izotopu daha vardır. I-129 izotopu nükleer reaksiyonlardan alana gelir, az reaktiftir, çok az çözünür ve yarılanma ömrü 15,7 milyon yıldır. Değişik kimyasal özeliklere sahip çeşitli iyonik şekillerde bulunabilir. Kimyasal ve fiziksel özellikleri bakımından I-129 izotopu, klorun Cl-36 izotopu ile benzerlik gösterir. Bu izotop, basitlikle biyosfere girebilir.

Hangi Alanlarda Kullanılır?

İyodun başlıca kullanım alanları tıp, resimcilik ve boya sektörüdür. Ticari anlamda deniz yosunu küllerinden elde edilir. Bazı kimyasal işlemlerde iyi bir katalizördür. İyot ve ksenon gazı, radyometrik tarihleme işlemlerinde kullanılır. Suni olarak üretilen I-131 izotopu tıp sektörü için oldukça kullanışlı bir mahsuldür. Tiroid kanseri ve beyin tümörlerinin yerini tespit etmek için bu izotop kullanılır.

İyot ve bileşiklerinin kullanıldığı bazı mahsuller şunlardır; çeşitli tuzlar, ilaçlar, besin katkıları, antiseptikler, tentürdiyot, dezenfektanlar, mürekkepler, hayvan yemleri, resim kimyasalları, LCD polarize filtreleri, tomografi ve radyografi kimyasalları…


İyot ve Sağlık

Canlıların eser miktar iyot ihtiyacı vardır. İyot, çeşitli yollarla besin zincirine katılarak insan bedenine alınır. Örneğin, gaz haline gelerek havaya ve toprağa, topraktan da besinlere erişir. Deniz mahsulleri önemli bir iyot kaynağıdır. Beden, iyot minerali kullanarak tiroid hormonu üretir. İnsan vücudundaki iyodun yüzde 60’ı tiroid hormonunda bulunur. Bu sayede metabolizma korunur. Tiroid hormonu, faize sisteminin gelişimi, bayağı işleyişi ve çocukların beyinlerinin olgunlaşabilmesi için gereklidir. Tiroksin ve triodotironin isimli iki hormon üretiminde önemli rolü olan iyot, bedenin kalori yakarak enerji seviyesini koruma şeklinin düzenlenmesinden mesuldür. Ayrıca vücuttaki diğer hormonların üretilmesine de katkı verir. Bağışıklık sisteminin uygun biçimde işlev görmesi için iyoda ihtiyaç vardır.

İyodun faydalarının kimileri şunlardır;

Bedenin kalsiyum ve fosfor kullanımına takviyeci olur.
Saç, tırnak, cilt ve kemiklerin sağlıklı olmasını sağlar.
Bedenin besin ve enerji kullanımını düzenlemesine takviyeci olur.
Antibakteriyel, antiparazit, antiviral ve antikanser özellikleri vardır.
Fibrokistik meme rahatsızlıkları ve yumurtalık kistlerinin tedavisinde kullanılır.
Radyoaktif iyot, tiroid bezi hastalıkları başta olmak üzere bazı hastalıkların teşhis ve tedavisinde kullanılır.
İyot florür; mermi, cıva ve bazı biyolojik ve kimyasal toksinleri temizler.

Deniz yosunu en verimli iyot kaynağıdır.

İyot Eksikliği Hangi Meselelere Yol Açar?

İyot eksikliği, bedende ciddi meselelere yol açabilir. Çok rakamda hastalığın altında iyot eksikliği uyumaktadır. Zihin geriliğinin başlıca nedeni iyot eksikliğidir. Çocukların büyümesi ve gelişimi için iyot gereklidir. Kuru cilt, anormal kilo alımı, sürekli bitkinlik, kabızlık, bunalım, guatr ve sihrime bozukluklarının nedeni olarak iyot eksikliği gösterilmektedir.

Guatr ve tiroid rahatsızlıkları bulunanlar, az deniz mahsulü harcayanlar ve az tuz kullananlar iyot eksikliği ile karşı karşıya demektir. Bu meseleleri yaşayanların hekim onayı ile günlük iyot takviyesi almaları gerekir. Gebelikte iyot eksikliği, bebekte kalıcı bilişsel bozukluklara neden olabilir. Fazla iyot eksikliği işitme kaybı ve zihinsel yetersizliğe yol açabilir.

İyot içeren bazı besinler şunlardır; tuzlu su balıkları, ton balığı, mezgit, karides, kabuklu deniz canlıları, iyotlu tuz, ıspanak, soya fasulyesi, şalgam, pazı, kabak, kuru fasulye, sarımsak, çilek, yoğurt, süt, peynir…

Günlük iyot tüketimi için tavsiye edilen miktarlar ise şunlardır; 1-8 yaş arası çocuklar 90 mikrogram, 9-13 yaş arası çocuklar 120 mikrogram, 14 yaş ve üzerindeki yetişkinler 150 mikrogram. Hamile ve emziren bayanların iyot ihtiyacı ise 200 mikrogramdır.

Bunları Biliyor Musunuz?

İyot ısıtıldığında pembe-mor bir gaz formunu alır ve bu gaz burnu tahriş eder.
Güneş sisteminin ilk 50 milyon senesinin tarihlenmesinde iyot ve ksenon gazı kullanılmıştır.
Vücuttaki trilyonlarca hücrenin her birinde iyot bulunur.
Dünya Sağlık Teşkilatı’nün tespit ettiği “iyot eksikliği” bölgesinde 1,5 milyar insan yaşamaktadır.
İyodun guatr hastalığının tedavisinde kullanılmaya başlanması, “batı tıbbının doğuşu” olarak kabul edildi.
İyot eksikliğinin oluşturduğu rahatsızlıklar, Çernobil faciasının yol açtığı ağır hastalıklarla eşdeğer görülüyor.
İyot, nükleer patlamaların ardından semanda biriken kalıcı radyoaktif maddelerin oluşturduğu nükleer serpintinin bir bileşenidir. Bu nedenle nükleer facialarda insanlar ve diğer canlılar toksik iyoda maruz kalma tehlikesi ile karşı karşıya kalır.
Çeyrek çay kaşığı iyotlu tuz, günlük iyot ihtiyacının yarısını karşılar.
Dünyadaki en büyük iyot kaynağı, Şili güherçilesindeki sodyum iyodat tuzlarıdır.
Yüz gram yağın doyurulması için tüketilen iyot miktarına “iyot rakamı” veya “iyot bedeli” denir. Doymuş yağlarda iyot bedeli sıfırdır.
Besin ve sabunlarda kullanılan zeytinyağlarının iyot rakamı 80’dir.
Tentürdiyot, potasyum iyodürün, iyot ile alkoldeki çözeltisidir.
Saf iyot zehirlidir, deriyi yakabilir, gözlere ve mukoz çeperlere hasar verir.