Son Haberler

İki Nokta Üst Üste Nerelerde Kullanılır?

-
Eylül 17, 2022
İki Nokta Üst Üste Nerelerde Kullanılır?

Noktalı virgül ile kullanımı karıştırılan ama aralarındaki eşliğin sadece iki noktalama işaretinin üst üste gelmesinden ibaret kaldığı iki noktanın kullanım alanları çok geniş değildir. Nitekim noktalama işaretlerinde nokta ve virgül sıkça kullanılır, öteki noktalama işaretlerinin görev yerleri onlara göre daha kısıtlıdır.

İki nokta, açıklama tümcelerinin noktalama imidir. Noktalı virgül ise sözcük ekipleri ayırma görevindedir. Bu bakımdan aralarında fark birisinin tümce ayırması birisinin de tümcenin açıklamasını yapması olarak açıklanabilir kısaca. Dikkat edilmesi gereken nokta ise büyük ve ufak harf durumlarıdır.

İki nokta iminden sonra büyük harfle başlanır. İki noktadan sonra şayet özel isim ya da  tümce yoksa sözcüğün baş harfi büyük yazılmaz. Bu gidişat kaidedir ve değişmez.  Özel  isim ya da bir tümce varsa tümcenin başındaki ve ismin başındaki ilk harf büyük harfle yazılır.

İki noktanın kardeş işareti tırnak işaretidir. Genelde açıklama ve alıntı tümcelerinin imi olduğu için, tırnak ile çok sık kullanılır. Tırnak işaretinde şayet tırnak içindeki bir tümce ise tümcedeki sözcüğün ilk harfi zati büyük yazılır. Bu bakımdan iki nokta iminden sonra büyük harf kullanmak kaideyi pekişir.

Bu kadar açıklamada sonra iki nokta işaretinin nerelerde kullanıldığına göz dolaştıralım. Misallerle bu vaziyeti de daha iyi anlatabileceğiz.

İki Nokta İşaretinin Kullanım Alanları

Alıntı Yapıldığında

Bilinen ilk kullanım alanı, alıntı tümcelerde olacaktır. İngilizce de “says” kalıbı olarak görülen, Türkçede aktarma tümcesi olarak ele alınan mevzudur. Bir başkasının sözünü, aynen aktarma işidir. Bu düzeyde tırnak işareti ile iki nokta beraber kullanılır. Genelde “şöyledir, demiştir, diyor, dedi, şunlardır…” gibi kalıplar kullanılır.  Bu düzeyde iki nokta, aktaran bireyi ibraz eden tümcede, tırnak işaretinden hemen evvel konur. 

Misallersek:

Atiila Özkırımlı; Abdülhak Şinasi Hisar’ın terbiyeyi karakteri için şu satırları sarf etmiştir :  “Romanlarında, Rumelihisarı, Büyükada ve Çamlıca’da geçen çocukluk, gençlik senelerinin gözlemlerine direnerek Osmanlı yarıyılı üst tabakasından varlıklı, başıboş bireylerin yaşayışlarını, eski İstanbul görüntüleri içinde, bir geçmiş zaman özlemini anlattı.  Marcel Proust, Maurice Barres etkisinde, uzun betimleme ve analiz etmelerin yer aldığı, üslup kaygısının ağır bastığı bir roman kavrayışını savundu.”

Tırnak içindeki tümcenin uzun ya da kısa olması ehemmiyetli değil. Ehemmiyetli olan, başkasının sözünü aynen aktarmaktır. 

Mektepte ben ne zaman ukalalık yapmaya çalışsam ya da ne zaman çok fazla konuşsam hocam şunu tasayı : “Olgun başağın boynu eğik olur.”

Yukarıyadaki misallerde görüldüğü gibi tırnak içindeki şayet tümce ise, tümcenin başındaki sözcüğün ilk harfli her daim büyük harfle yazılmaktadır.  

Bir Fransız raporu diyor ki :

“Lübnanlılar ihtilâl yapmazlar. Bizden bir süreler silâh istediler, verdik. İsyan çıkaracakları yerde, silahları çöl araplarına sattılar!” Falih Rıfkı Atay , Zeytindağı, s. 53 *

Söz diziminde, tırnak içindeki, tümce kıymetinde görülür. Bu bakımdan tırnak içindeki tümce yüklemin genelde nesnesi olur. Nesne tümceden oluşunca tırnak içindeki tümce yine ögelere ayrılır.

Tümce cinslerinde tırnak işareti ve iki noktanın kullanıldığında bu tümcenin cins olarak birleşik tümce kategorisine girdiğini öğrenmeliyiz. Bu tümcelere iç içe bileşik tümce denir zira iç içe geçmiş iki tümceden bahsedilir.

Misal Verildiğinde

Tümcede bahsedilen mevzuyla alakalı misal verilecekse iki nokta kullanılır. Verilen misal bir tümce veya özel isim ise tümcedeki veya özel isimdeki ilk harf büyük yazılır.

Tanzimat yarıyılı iki kısımda araştırılır. Birinci kısımda “Sanat cemiyet içindir” kavrayışı dominanttı, bu isimleri sıralamak gerekirse: Şinasi, Namık Kemal, Şemsettin Sami, Ahmet Mithat Efendi ve Ahmet Vefik Paşa.

Tümce İçinde Açıklamaya Lüzum Duyulduğunda

Tümcedeki ifade ya da üstü kapalı anlatım açıklamaya yoksul anlatım   için iki nokta kullanılır. Buradaki kullanım emeli, tümcedeki müphem vaziyeti açıklamaktır.

Misallersek: 

Anası, bir köşeye büzülüp melul melul oturan kızına baktı; acıyacağını sinirlendi. Sinirlenince memleket diliyle beddua ederdi: Kızıl kızıl bişesin de kızıl ataşa düşesin! İstanbul’a gideceğine usunun kadehi kırılaydı da senden kurtulaydık. Refik Halid Karay, Memleket Öyküleri – Garaz –  , s. 191

Birey, kendini tanıtırken iki nokta kullanabilir. 

Misal:

Özür dilerim Madam, kendimi size ibraz etmeliyim: Bendeniz Arşidük Ferdinand.

Uzun Namlıları Belirtirken

Dil bilgisinde, uzun namlıları göstermek için uzun okunacak sesli harfin sağına iki nokta konur. Bu, daha çok seslendirme ile ilgilidir zira yazı dilinde bu gösterim yoktur; direk sözcük yazılır. Türk Dil Müesseseyi sözlüğünde, bu ibareleri görebiliyoruz.

Türkçede aslî uzunluklar unutulduğu için şuan Türkiye Türkçesindeki uzunluklar, sadece Doğu dillerinden alıntı sözcüklerde görülür. 

Misaller:

di:ba:

sa:bit

a:ile

mu:cit

Diyaloglarda iki bireyin karşılıklı olarak konuşması anlamında gelen Batı orijinli sözcük konuşma çizgisinden evvel iki nokta kullanılır. Tiyatro ve sinema metinlerinde, söyleşilerde çok sık görülür bu gidişat.

Misallersek:

… Mehmet Raufları, Hüseyin Cahitleri, Ahmet Hikmetleri kastediyordu.

Ruşen Eşraf Ünaydın: Ee Cenap ?

Halide Edip Adıvar: Cenap, çok hoş bir iki aşk şiirinin dışında, hoş ve sağlam yazan bir nesirci. İyi bir yazış stili olan bir sohbetçi ve esprisi olan bir adam.

Ruşen Eşraf Ünaydın: Ya en genç nesir yazarlarımızla şairlerimiz?

Halide Edip Adıvar: En gençlerden bir kısmının tesiri gayet iyidir. Ahmet Haşim, Emin Bülent, Halit Fahri bu üçü bilhassa şiirde çok büyük yenilikler yapabilecek diye tasavvur ettiğim gençlerdir. Nesirde Yakup Kadri ve Refik Halit benim için çok sıcak, çok önemli birer kimsedir. Yakub’u çok müthiş bulurum. Ömer Seyfettin, espriyi çok olan ve ancak zaman zaman artistleşen bir öykücüdür ve böyle dakikalarda edebiyatımıza  epeyce hoş şeyler vermiştir.

Ruşen Eşraf Ünaydın: Yahya Kemal’den bahsetmeyelim mi ?

Halide Edip Adıvar: Şimdi bendeniz söyleyecektim. Yahya Kemal, saydığım gençlerin hepsinden enteresandır. En büyük Türkçe şiiri yazacak diye beklediğimiz ve yazmasını özlediğimiz adam. Diyorlar ki, Ruşen Eşraf Ünaydın , s. 163 – 164; 1972 Söyleşi cinsindeki eserden alıntıdır.

Şahsın Sözleri Aktarılırken

Edebiyat eserlerinde, diyaloglarda, konuşan bireyden evvel, o bireyin konuştuğunu bildirmek emeliyle konur.

Maddeyle alakalı alttaki misalde noktalı virgül, virgül ve iki noktanın kullanımına dikkat edildiğinde, hepsinin ayrı ayrı bir görev oluşturduğu fark edilecektir:

Bugünkü Türk kafası, ileri bir kafadır. Bu kafanın şimdiki düşünüşü ile o zamanki Arap meselesi karar vermek yanlış olur. Şunu hesaba katmalıdır ki İttihat ve Terakki, Osmanlı İmparatorluğunun hiçbir hak ve nüfuzundan bırakmaya razı olmamıştır. İttihat ve Terakki; Arnavut, Ermeni, Rum ve Arap tam azınlıkların milliyetçi ve istiklâlci unsurların cân düşmanı idi. 

Cemal Paşa, rahmetli Mahmut Kamil Paşa hakkında bazı kuşkular olduğunu, Enver Paşa’ya  yazarken:

– Şayet diyordu; Erzurum cephesinde vatana iyi hizmet ediyorsa hiç kurcalamayalım.

Enver Paşa’nın bu parolaya:

– Hiçbir vatan hizmeti, vatana yapılmış olan fenalığı mazur gösteremez, vesika bulursanız hemen bana bildiriniz… diye yanıt vermiş olduğunu hatırlarım. Falih Rıfkı Atay , Zeytindağı, s. 57

Url Adreslerinde

Web sitesi adreslerinde “http” sonrası:

https://www.makaleler.com/yazar/Diba

Bölme İşareti Olarak

Dil kaideleri başka bilim dallarına da tesir etmiştir. Tıpkı matematikte noktanın çarpma yerine kullanılması gibi iki nokta da bölme işlemini ifade etmek için kullanılır matematikte. 

100:50 = 2 ; 9:1 = 9

Bu işaretin seçenekleri vardır : 9 /1 = 1  vb.

Ayet-Sure Belirmek için

Dînî metinlerde, misal verilen ayet ya da sûrenin kutsal kitapta kolay bulunması için ayet ya da sûre numaraları arasına iki nokta konur.

Haydi gidin! İşte kurtların arasına kuzular gibi yolluyorum sizi. Hangi konuta girerseniz evvel “Bu konuta esenlik olsun!” deyin. Sizi dinleyen beni dinlemiş olur. Sizi yalanlayan beni yalanlamış olur. Beni yalanlayan de beni yollayanı yalanlamış olur. Luka 10 : 3-1 ; İncil

Not: Saat ve tarih gösterimlerinde iki nokta değil, nokta kullanılmalıdır.

Yanlış : 01:25

Doğru : 01.25

Bu yazıyı yazarken şahit olarak aldığım roman ya da öyküdeki yazım kaidelerini aynen aktarmaktayım. Misalin Falih Rıfkı Atay’daki Arap sözcüğündeki a harfinin ufak olması, kitap kaynaklı bir gidişattır; yazarlar bazen kendi yazımlarını yarattıkları için onlardan alınan hiçbir şeye yanlış bile olsa müdahale edilmemiştir. Bilginize.

 * Yazıdaki bilgiler aktüel Türk Dil Kurumu bilgisidir.