Son Haberler

İham Sanatı Nedir?

-
Eylül 12, 2022
İham Sanatı Nedir?

İham sanatında lafın iki anlamı birden kullanılır. Öyle ki bu iki anlam da hakikat anlamdır ve şiirde bu iki anlam da kullanılır. Bir anlam balansı vardır ama kelimeler arasında yalnızca harf ortaklığı vardır. Misalin gül hem bir çiçek hem de fiil olarak tebessüm anlamındadır. Bu iki kelime arasında yalnızca harf ortaklığı vardır; anlam ortaklığı yoktur. İham sanatında ise bu iki anlam şiirde kullanılır. Başka Bir Deyişle şiirin iki alt tabakayı vardır ve bu iki alt tabaka da eş anlamlı kelimenin anlamından oluşur.

Şimdi bu özellikleri maddeler halinde verip bütün olarak tanımını yapalım:

İhamda kullanılan kelimenin birbirinden bağımsız iki anlamı vardır. Başka Bir Deyişle yazılışı aynı ama anlamları değişiktir. 

İhamda kullanılan kelimelerden birisi telmih unsuru olarak kullanılabilir. Misalin Şirin hem  Ferhat ü Şirin aşkına telmihtir hem de şirin, tatlı anlamında bir sıfattır.

İham ile tevriye net çizgilerle dağılır. Bunun ayrımını öteki kısımda yapacağız.

İhamdaki kelimenin iki anlamı da beyitle ile bir tam halinde olmalıdır. Şayet bir anlam daha baskın olursa bu iham sanatına ters olur.

Bu özellikleri tek bir satırda toplayarak bir tanım yapmaya çalışalım: Bir kelimenin iki ayrı ve hakikat anlamını bir denge kurarak beyitte kullanma sanatıdır.  Yalnız bu sanat, tevriye sanatı ile karıştırabilir. Tevriyede de kelimenin iki anlamı vardır ama sözcüğün gerçeğinde en uzak anlamı verilir beyitte. Vaziyeti daha apaçık hale getirmek için örnekleyelim :

Çemende güllere şebnem fütâde ben gül-i câma

Bakılsa çeşm-i insâf ile şebnem kanda ben kanda NABİ

Açıklama: Çimende çiy taneleri güllere düşkündür. Vicdan gözüyle bakılsa çiy tanesi kanda nerede ben kanda nerede .

Burada tevriye anlamlı kelime, kanda kelimeyidir. Kan – da hem nerede hem de kan+da bulunma hali insan kanında anlamındadır.  Şayet kan anlamıyla düşünülürse burada tevriye vardır zira tevriyede yakın anlam verilip uzak anlam hedeflenir. İham sanatında ise her iki anlamın da balanslı kullanılması gerekir.  O zaman tevriye ile iham sanatının farkına bakalım, bu farkı İslam Ansiklopedisinde İsmail Durmuşoğlu açıklamıştır:

1. Tevriye sanatında  uzak anlam hedeflenir ve iki anlam da kullanılır.  İham sanatında ise iki anlam da bir tamlık oluşturabilir.

2. Tevriye sanatı yalnızca birden fazla anlamı olan kelimelerde olurken iham her kelimede olur.

3. Tevriye sanatında bu lafı söyleyen okuyucu da bu tesiri uyandırırken iham sanatında güya bir yanlışlık olduğu hissine yapılan okuyucu veya dinleyicidir.

İham sanatının çeşitleri vardır ama bu çeşitlerinden evvel mevzunun bütün anlanması için iham sanatına misaller verelim:

1

Dedim bi’llah eyâ gonca niye hâl-i siyâhın yok

Gülüp gül bigi kim gülem ben gülde dağ olmaz Ayni

Açıklama: Ey gonca ! “ Allah aşkına senin neden siyahın, siyah yerin yok” dedim. Gül  gibi gülerek “Ben gülüm, gülde yara olmaz” dedi.

Burada beyitte kalın biçimde yazılan “gülem” sözcüğü iham sanatına uygun olarak kullanılmıştır.  İlkinde gül+e+m biçiminde ad olarak “Ben gülüm” anlamına gelmektedir; ikinci anlamında gül-e-m biçiminde fiilin istek kipi çekiminde “ Ben güleyim” anlamında kullanıldığı görülmektedir. Açıklamada her  iki anlam da beraber verilmiştir ama biz iki anlamı ayrı ayrı kullanıp iki beyit arasındaki balansı gösterelim:

Ad anlamında: Ey gonca ! “ Allah aşkına senin neden siyahın, siyah yerin yok” dedim. Gül  gibi gülerek “Ben gülüm, gülde yara olmaz” dedi.
Fiil anlamında : Ey gonca ! “ Allah aşkına senin neden siyahın, siyah yerin yok” dedim. Gül  gibi gülerek “ Bu söylediğine , güleyim zira gülde yara olmaz” dedi.
Görüldüğü gibi burada “gül” kelimeyi üzerinden iham sanatı yapılmıştır. Öteki misalde ise telmih sanatı ile beraber kullanılan bir iham kelimesini göreceğiz:

2

Hüsrevâ Ferhâd’ınım gel bağrımı hûn eyleme

Yaşımı şîrîn lebin hecriyle gülgûn eyleme ZÂTÎ

Açıklama: Ey Hüsrev ! Ben senin Ferhad’ınım, gel artık bağrımı kana bulama; göz yaşımı şirin dudağının ayrılığı ile gülgûn eyleme.

Burada iki tane ihamlı kelime vardır ve ikisi de telmih unsurudur : Şîrîn ve Gülgûn.  İkisi de hem özel ad hem de sıfattır. Şirin, “şirin dudak” olarak sıfat anlamıyla “Şirin’in dudağı olarak” özel ad olarak ve telmih anlamıyla kullanılmıştır. Aynı biçimde Gülgûn, “gül renkli” anlamında sıfatken ikinci anlam olarak Hüsrev ü Şirin öyküsündeki atın atıdır Gülgûn ve ayrılık başka bir deyişle hecr lafı ile Gülgûn arasında bir irtibat vardır.Her iki anlamlı kelime de beyitle anlam olarak örtüşmektedir. Bu da okuyucunun kafasını karıştırmakta hangi anlamın daha baskın olduğunu ayıramamaktadır.

İham sanatının iki cinsi vardır. Bunlara göz atıp daha sonra misal beyitler çözerek mevzuyu tamamlayalım :

İham-ı Tenâsüp :

Azıcık güç anlaşılan ince akıl mahsulü bir iham cinsidir. Klasik ihamda kelimelerin iki anlamı da apaçık olarak verilirken burada azıcık okuyucu mücadelesi gerekmektedir. Burada, metinde kullanılan bir sözcüğün amaçlanmayan anlamıyla alakalı kelimeleri aynı metinde  tespit etmemiz beklenir.  Bu cinsi örnekleyelim:

1

Kül eder eczâ-yı insân-ı ere nâr-ı ecel 

Akribâsı serbeser feryâd ile eyvâ satar ZATİ

Açıklama: İnsanı parçalara ayıran ecel ateşi insanın başına gelince, o insanın akrabası feryat ile eyvah der.

Burada eyva kelimeyi iham sanatında kullanılmıştır. Eyva Arapça “eyvah, vah” anlamındadır ve beyitte de bu anlamı göze çarpmaktadır ama aynı kelimenin öteki anlamı da meyve olan “ayva”’dır. Ayva ile ilişkili olarak “nâr” kullanılmıştır ve bu beyitte “nâr” sözcüğünün meyve anlamı olmasa da “ayva” bize bunu işaret etmektedir. “Nâr” sözcüğü de beyitte “ ateş, cehennem” anlamında kullanılmıştır ve aynı “eyva” gibi meyve anlamı gizlenmiştir.

İham-ı Tezâd

: İlham-ı tenasüpte metinde kullanılan kelimenin metinde kullanılan anlamı dışındaki anlamıyla yakından alakalı kelimeleri aramıştık, burada ise bütün tersine verilmeyen anlamın ters anlamlısını aracağız. Misallersek:

1

Vakt-i iftâr kühen laflara karnım tokdur

Vehbîyâ elini hayır du’a eyle hemân Seyyid Vehbi

Açıklama: İftar zamanı daha önceki laflara karnım toktur. Ey Vehbi ! Elini aç da hemen hayır duası et.

Burada aç sözcüğüne dikkat edelim. “Aç” emir kipi çekiminde fiil olarak kullanılmış. “Aç” kelimesinin bir öteki anlamı olan “doymamış kimse” kullanılmamış; ama ilk beyitin sonunda “tok” sözcüğünün olması burada iham-ı tezad olduğuna işaret etmektedir.

Şimdi, bu iki cins ile alakalı karmaşık misaller yapalım. Misallerde yalnızca iham olduğu düşünülen kelimeleri apaçık biçimde yazacağız ama bunun nasıl bir ilişkide olduğunu bulmayı size vazgeçiyoruz:

MİSALLER:

Şebdîz hatın bizi katı çiğnetir idi

Gülgûn yaşım erişmes meydâna berâber HELAKİ

İham olan kelime ŞEBDÎZ : 1. Karanlık, zifiri , 2. Tarihi ad/ telmih

İham olan kelime GÜLGÛN : 1. Gül rengi, kırmızı, kızıllık , 2. Tarihi ad/ telmih

*

Gül üzülsün gonca açılsın bana sen gül yeter

Ağlasın bülbüllerin ey gonca tek sen gül yeter ZATİ

İham olan kelime GÜL : 1. gülmek fiili, 2. Çiçek ismi

*

Ney-i bezm-i gamem ey âh ne bulsan rüzgâra ver 

Oda yanmış kuru cismimde hevâdan gayrı FUZULİ

İham olan kelime HEVÂ : 1. Hava 2. Aşk, arzu 3. Nağme

*

Hoşlarda vefâ olmaz derler yanlıştır ey Baki

Olur va’llahi bi’llahi heman yalvarı görsünler BAKİ

İham olan kelime DİLEN : 1. dilenmek fiili, 2. Eskiden İran’da görülen daha önceki bir para üniteyi