Son Haberler

Hoca Dehhani Kimdir?

-
Eylül 11, 2022
Hoca Dehhani Kimdir?

Edebiyatımızda ilklerin şairi olarak bilinir. Hayatı hakkındaki elde ettiğimiz pek çok bilgi onun bıraktığı kasiden alınmıştır. Bu yazıda, Dehhani’nin eserlerinden elde edilen çıkarımlara dayanarak oluşturulan teorileri, Dehhani’nin önemini tartışacağız.

Öğretmen Dehhani öncesi Anadolu

Bir Anadolu düşünün ki Moğol istilasından geçmiş, taş üstünde taş kalmamış ve büyük bir iktidar sorunu var. İktidar sorunu, o dönemler için oldukça devirici sonuçlara yol açar çünkü iktidarın olmaması toprağı gözetecek askerlerin olmadığını gösterir. Buna, tarihçiler “Fetret Devri” demektedir.  1241 – 1244 yıllarında yapılan Moğol İstilaları ile Büyük Selçuklu Devleti ve Anadolu Selçuklu Devleti devrilmiş, ikinci beylikler dönemi başlamıştır. İnsanlar, sürekli savaş, kan ve gözyaşı görmüşlerdir. Bu da Anadolu’nun bünyesindeki dini şahsiyeti ortaya çıkarmıştır. İnsanlar, fani şeylere bel bağlamak yerine dini şeylere yönelmiştir. 13. asır Türk edebiyatı böylelikle dini bir şahsiyet taşımaya başlamıştır. Dergahlar aynı zamanda aş konuti görevi görerek daha da yaygınlaşmıştır. Edebî eseler dinî şahsiyet taşımaya başlamıştır. Bu dönem, Anadolu edebiyatı için Tekke ve Tasavvuf edebiyatının zirve yaptığı zamanlardır.

Öğretmen Dehhani ve Anadolu

Öğretmen Dehhani’yi bilim dünyasına tanıtan Fuat Köprülü, onun için Anadolu’da din dışı eser veren ilk şair der. Bu, Osmanlı edebiyatı tarzındaki bir anlayıştır; bu bakımdan birçok analistnın hemfikir olduğu şekilde Öğretmen Dehhani divan şiirinin ilk ustasıdır.  

Anadolu’da, Dehhani öncesi şiirinin özelliklerini sıralarsak sanırım konu daha net anlaşılacak:

Didaktik bir dille yazılır: Dehhani öncesi eseler, Ahiret  yaşamını, Allah kelamlarını, ibadet, biad etmeyi, sabırlı olmayı öğretir. Din hakkında bilgileri verir. Bu bakımdan anlatım genelde emir kipinde, hitabîdir.Edebiyat bir emel değil, vasıtadır:  Dehhani öncesi eselerde edebiyat, bir hedef değildir. Sanatçı, eserini insanları doğru yola sevk etmek için kullanır; sanatını icra etmek için değil. Bu bakımdan edebî değerinden ziyade öğretici değerine bakılır bu eserlerin. Aslında bu şekilde yapılandırılan şiirlerin bir kısmı ders kitabı olmaktan başka bir işlev görmez ama büyük bir kısmı da edebî bir öğreticiliğe sahiptir; Yunus Emre, Mevlana, Bektaş-i Veli gibi..Konular dinle ilgilidir:  O dönemde yazılan eserlerin  konusu ya ta başından beri dindir ya da sonunda dine bağlanmıştır. Bu bakımdan edebiyat eşittir din kitapları bile denilebilir.

Öğretmen Dehhani ise,  tüm bu sayılanların aksine hareket etmiş, muhayyel bir şiir yazmıştır. O, İran etkisindeki din dışı şiiri Anadolu’ya kazandırmıştır. Yazdığı gazelde – ki gazeli o dönemde ilk defa Anadolu’ya getiren de odur:

Edebî sanat kullanması
Şairine bir söyleyişle yazması
Muhayyel bir sevgilinden bahsederek din dışı bir konu işlemesi
Hayal gücüne dayalı bir anlatımının olması
Öğretici olmaktan çok estetik endişe ile yazılmış olması
Kendine özgü bir şiir dili yaratması onun adını bugünlere kadar taşımıştır.

Peki Kimdir Öğretmen Dehhani…

Öğretmen Dehhani’yi bize ilk defa tanıtan Fuat Köprülüdür. O,  “Selçukîler Devri’nde Anadolu Şairleri, “Öğretmen Dehhânî”” Hayat Mecmûası, Ankara, 2 Kanun-i Evvel, 1926, sayı 1, s. 4-5. ve “Selçukîler Devri Edebiyatı Hakkında Bazı Notlar” Hayat Mecmûası, Ankara, 1928, c. IV, sayı 102, s. 488. isimli yazılarında Öğretmen Dehhani’yi bize tanıtmıştır.

Öğretmen Dehhani’nin döneminin mecmua ya da tezkirelerinde geçmez. Onun hakkındaki bilgiler, kasidesinden alınan bilgilerdir. Hakkındaki sınırlı sayıdaki kaynakta da ona Öğretmen Dehhani dedikleri görülmektedir. Dehhani “nakkaş” anlamına gelmektedir. Onun, hattat ya da minyatür olduğu hakkında elimizde bir kaynak yoktur; bu bakımdan bu mahlası neden aldığına dair de bir bilgi yoktur. Ayrıca maalesef ki reel ismi de kaynaklarda görülmemektedir.

Bilinmeyenden çok konuştuk sanırım, biraz da bilinenlerine bakalım.

Öğretmen Dehhani’nin Horasan doğumlu olduğu bilinmektedir. O dönemdeki Moğol İstilasından kaçarak Anadolu’ya geldiği Anadolu’da ise Konya’ya sığındığı görülmektedir. Elimizde ona ait bir kaside vardır ama kaside Alâeddin Keykûbâd’a sunulmuştur. Bu, I. Alâeddin Keykûbâd 1220-1237 ya da III. Alâeddin Keykûbâd 1297-1302 olabilir, nitekim ikisi de 13.asır Selçuklu hükümdarıdır.

Öğretmen Dehhani sunduğu kaside de yurdunun Horasan olduğunu ve oraya geri gitmek istediğini bildirmektedir. Bu da onun bir Türkmen olduğunu göstermektedir.

Elimizdeki bilgileri toparlarsak:

Öğretmen Dehhani’nin bir mahlas olduğu,
Bu mahlasın onun işinden ya da “öğretmen” dendiği için ustalığından ileri geldiği,
Onun 13. Asırda  Anadolu’ya sığındığı bir Horasan Türkmen’i olduğunu 
Divan şiirinin ilk ustası olduğunu görüyoruz.

Öğretmen Dehhani’nin kasidesini sunduğu padişahın I. Alâeddin Keykûbâd mı II. Alâeddin Keykûbâd mı olduğu münazaracıları da ikiye bcan vermiştir. Kaside sunduğu ve saraya girdiği ruznamelerde kayıtlı olduğu için Dehhani’nin Selçuklu devletine sığındığı belirlidir ama sunulan kasidenin hangi hükümdara sunulduğu bilmecedir. Bu konuda Fuat Köprülü II. Alâeddin Keykûbâd’a sığınıldığını söylerken Hikmet İlaydın ise I. Alâeddin Keykûbâd demektir. Sorun,  iki analist haksız ya da haklı çıkaracak bir belgenin bulunmayışıdır.

Yalnız dikkat edilmesi gereken bir nokta sunduğu kasidenin beğenilmiş olmasıdır. Bu, onun iyi bir şair olduğunu göstermektedir çünkü saraydaki  onlarca şair içinden sadece ona hem de padişah ricasıyla eser sipariş edilmiştir. O dönemde Selçuk Şehnamesi* yazma görevi Öğretmen Dehhani’ye verilmiştir. Öğretmen Dehhani 20 bin beyitlik bu eserini Farsça olarak yazmıştır; eseri yazdığı kayıtlara geçmiştir ama maalesef eser bulunamamıştır.

Öğretmen Dehhani, ünü kendisinden sonraki asırlara dağılmış iyi bir şairdir. Biz de hayatına kaynak olarak ondan söz ettiği eserleri alıyoruz.  Bu eserler şunlardır:

XV. asır,  Ömer b. Mezîd’in Mecmûatü’n-nezâirde
XVI. asır, Eğridirli Hacı Kemal’in Câmiu’n-nezâir gibi nazire mecmularında
Şeyhoğlu’nun Kenzü’l-kübera isimli eserinde
Hatiboğlu’nun, Baĥrü’l-Hakayik isimli eserinde adının bazı ünlü Türk şairleriyle birlikte

Öğretmen Dehhani’nin Edebi Kişiliği

Öğretmen Dehhani’nin din dışı şiirlerin ilk ustası olduğunu söylemiştik. Bu bakımdan bu başlık altında onun dili  ve eserlerindeki sanatlar hakkında konuşmak da fayda var.

Dehhani, Keykubat’a sunduğu kaside de duru bir Türkçe kullanmıştır. Selçuklu sarayının edebiyat dili Farsça olmasına rağmen onun duru bir Türkçe ile eser vermesi bu eserinin beğenilmesi onun şairlik vasıflarının yüksek olmasından kaynaklanmaktadır.

Ele geçen az sayıdaki şiirileri, onun daha sonra daha komplike bir hal alacak mazmunları kullanması açısından önemlidir.  Onun kullandığı mazmunlar “ en ilkel edebi sanat” kullanımı sayılsa da çağdaşlarına göre oldukça akıcı ve yalın bir Türkçe kullanmaktadır.

Dehhani dilindeki bir parlaklık, Anadolu’da onun tarzında yazan başka şairler olduğuna da işarettir. Onun Fars edebiyatından ustalıkla aldığı mazmunlar, sanatlar elbette temelsiz değildir.  Kullandığı dilin yalınlığı, sanatlı olması da bunun bir kanıtı niteliğindedir. Yalnız biz, ondan önceki şairlere ait bir kanıt bulamadığımız için onu “ladinî eser veren ilk şair” kabul etmek zorundayız.

“Dehhânî’nin bugüne kadar ele geçen şiirleri bir kaside ve altı gazelden ibaret olup toplam yetmiş dört beyittir” [ İsmail Ünver; İslam Ansiklopedisi ]. Ele geçmeyen bir de Şehnamesi vardır.

* Şehname yazmak bir gelenektir. Fars edebiyatın önemli şairlerinden Firdevsi’nin Şehname’si ile başlamıştır. Şehnamelerde, eski ve modern kahramanlar yazılır. Anadolu’da  Karamanlılar ile başlayan Şehname yazma geleneği Selçuklular  zamanında da sürmüştür.