Son Haberler

Hava Kirliliği Nedir, Nedenleri Nelerdir?

-
Eylül 9, 2022
Hava Kirliliği Nedir, Nedenleri Nelerdir?

Sıradanın üzerinde bulunan yabancı maddeler, ekolojik balansın bozulması ve havada olmaması gereken maddelerin havaya karışmasına hava lekeliliği denir.

Hava Kirliliği Nedir, Nedenleri Nelerdir?

Hava, dünyayı saran ve canlıları gözeten atmosferi oluşturan bir hayli gazın sentezidir. Saf hava, büyük oranda azot ve oksijen ile daha ufak oranlarda muhtelif gazlardan oluşur. Doğadaki canlıların yaşamda kalabilmesi için bu gazların balansı çok ehemmiyetlidir. Doğal yollarla veya insan etkinliği neticeyi atmosfere karışan tozlar, zehirli gazlar ve biyolojik moleküller bu oranlarda farklılıklara, dolayısıyla hava lekeliliğine neden olur.

Havadaki katı, akışkan ve gaz biçimindeki yabancı maddeler, sıradanın üzerinde yoğunluğa eriştiğinde ekolojik denge ve canlıların hayatı negatif etkilenir. Havanın, doğal bileşiminin metamorfoza uğramasına ve havada bulunmaması gereken maddelerin havaya karışmasına hava lekeliliği denilir.

Dünya Sağlık Teşkilatı 2016’daki raporunda 100 insandan 92’sinin fazla hava lekeliliğinden hasar gördüğünü, her 10 vefattan birinin hava lekeliliğinden kaynaklandığını açıklamıştır. Yeniden rapora göre hava lekeliliğinin azami olduğu yerler Güneydoğu Asya, Doğu Akdeniz ve Batı Pasifik bölgeleri olarak bildirilmiştir.

Hava Lekeliliğinin Sebepleri Nelerdir?

Hava lekeliliğinin doğal ve suni sebepleri vardır. Muhtelif doğa vakalarından kaynaklanan lekelilik doğal sebepleri, insanların imal faaliyetleri suratından oluşan lekelilik ise suni sebepleri oluşturur. Atmosfer volkanik hadiseler, orman yangınları gibi doğa vakalarından dolayı kirlendiğinde, genellikle zehirli maddeli maddeleri daha kolay tesirsiz hale getirebilir. Ama suni sebeplerle ortaya çıkan gaz atıklarını atmosferin tolere etmesi daha güçtür.

Hava Lekeliliğinin Doğal Sebepleri

Hava lekeliliğinin doğal sebepleri arasında orman yangınları, tozların taşınması ve volkanik faaliyetler sayılabilir. Orman yangınları ile atmosfere büyük oranda duman ve zehirli gaz karışabilir; meteorlardan veya çöllerden rüzgârla tozlar taşınabilir; volkanlardaki volkanik faaliyetler neticesinde kükürt dioksit, hidrojen klorür, hidrojen florür havayı pisleyebilir.

Hava Lekeliliğinin Suni Sebepleri

Özellikle enerji imali, sanayi imali, ısınma faaliyetleri ve trafik gibi insan eliyle alana gelen hava lekeliliği bu grubu oluşturur. Son senelerde dünya popülasyonu ve şehirleşme süratle yükselmiş, enerji tüketimi çoğalmıştır. Bu etkenler hava lekeliliğini çoğaldıran temel nedenler arasındadır. Ayrıca bunlara ek olarak deodorant, saç spreyi, böcek öldürücülerde kullanılan azot oksitleri, freon gazları ve süpersonik uçaklardan çıkan atıklar da havayı ehemmiyetli miktarda pisler.

Enerji İmali Neticeyi Hava Lekeliliği

Havayı pisleyen suni nedenler arasında ilk sırada enerji imali suratından oluşan lekelilik yer alır. Kömür, petrol, doğalgaz gibi fosil yakıtların yarattığı etraf tahribatı çok fazladır. Özellikle termik santrallerin bacalarından çıkan dumanların içinde bol ölçüde kükürt dioksit ve azot oksit gazları bulunur. Bu gazlar atmosferde yükselerek havadaki su damlacıklarıyla tepkine girerler ve asit yağmurlarına neden olurlar.

Pak Hava Hakkı Platformu’nun 2016’da yayımladığı rapora göre kömürlü termik santraller nedeniyle Türkiye’de her sene en az 2 bin 876 erken vefat, 4 bin 311 sağlık kurumuna yatış ve 637 bin 643 iş günü kaybı yaşanmaktadır. Bu noktada fosil yakıtları kullanan santraller yerine daha pak enerji kaynaklarının bulguyu için daha çok yatırım yapılmalıdır.

Sanayi İmali Neticeyi Hava Lekeliliği

sanayi ve hava kirliliği

Görsel: BBC

Fabrikaların bacalarından salınan gaz, toz ve duman lekeliliğin ehemmiyetli nedenleri arasındadır. Özellikle kükürt dioksit, karbonmonoksit, karbondioksit, mermi bileşikleri gibi lekeleyiciler lüzumlu teftişler yapılmadığında sanayi kuruluşları tarafından hakimiyetsizce havaya vazgeçilebilir. Bu surattan arıtma ve filtre sistemlerinin kurulmasını sağlamak için yasaların ve teftişlerin sıkı olması gerekir.

Isınma Faaliyetleri Neticeyi Hava Lekeliliği

Kışın kükürt ve zehirli gaz oranı yüksek kömürler kullanıldığında, havaya salınan kükürt dioksit, karbonmonoksit, azot dioksit, is, müessese ve tozlar ağır lekeliliğe neden olur. Türkiye’de özellikle megakentlerde doğal gazın kullanılmasıyla bu mesele eksilse de, kömür ile ısınılan yerlerde problem bitmiş değildir. Eş gidişat dünyanın pek çok ülkesi için de geçerlidir. Misalin Çin’de kömür kullanımı suratından hâlâ yüksek oranda hava lekeliliği vardır.

Trafik Neticeyi Hava Lekeliliği

Trafiğin yoğun olduğu metropollerde vasıtaların saldığı karbondioksit ölçüyü azımsanmayacak miktardadır. Benzin ve dizel araçların çıkardığı egzoz gazlarında bulunan hasarlı maddeler, trafiğin yoğun yaşandığı yerlerde insan sıhhatini tehdit edecek seviyededir. Misalin kent merkezlerindeki karbonmonoksit emisyonlarının yüzde 70-90’ından, azotoksit emisyonlarının yüzde 40-70’inden, hidrokarbon emisyonlarının yüzde 50’sinden ve şehir bazında mermi emisyonlarının tamamından motorlu araçlar mesuldür. Bu surattan benzin yerine mermisiz benzin veya dizel yakıtlar seçim edilmeli; egzoz gazlarının, dumanın, benzinli motorlardaki mermi atıklarının kabul edilebilir hudutlar içinde yakalanması için sorgulamalar yapılmalı ve filtreler devamlı hakimiyet edilmelidir.

Hava Lekeliliği Nasıl Yasaklanır?

Hava lekeliliğini önlemek için ülkelerin enerji siyasetlerini gözden geçirmesi, dev sanayi kuruluşlarının lüzumlu temkinleri alması hayati ehemmiyet taşır. Güneş enerjisi, rüzgâr enerjisi, dalga enerjisi, jeotermal enerji, hidrolik enerjisi gibi yenilenebilir enerji kaynaklarından daha çok yararlanmak için ciddi adımlar atılmalıdır.

Yüksek ışınım üreten santrallerin, radyoaktif kimyevi atık üreten ve havaya vazgeçen fabrikaların hasarları eksiltilmedir. Özellikle sanayi alanlarındaki bacalara, hava filtreleri takılmalı, sanayi kuruluşları kurulurken yeşil alanlar artırılmalı, sanayi atıklarının yeterince filtre edilmeden havaya verilmesi önlenmelidir. Ayrıca sanayi bölgeleri şehirlerden uzak yerlere kurulmalı, bu bölgeler mesken yerlerine yakınsa alt yapısı sağlamlaştırılmalı ve sorgulanmalıdır.

Trafikte şahsi arabaların kullanımı yerine toplu taşıma vasıtaları yaygınlaştırılmalı, şehir merkezlerindeki yoğun trafik etraf yollara aktarılmalı, elektrikli taşıma imkânları çoğaldırılmalıdır.

Isınmak için doğalgaz kullanımı yaygınlaştırılmalı, kömür kullanılacaksa yüksek kalorili kömürler seçim edilmeli, enerji tasarrufu için izolasyona önemsenmelidir.

Hava lekeliliği ile gayrette en büyük kozun ormanlar olduğu unutulmamalı, ormanların tahribatı önlenmeli, ağaçlandırma çalışmaları çoğaldırılmalıdır.

Hava Lekeliliğinin Neticeleri Nelerdir?

Hava lekeliliği neticesinde ekolojik denge giderek onarılamayacak biçimde bozulur. Hasarlı gazların bulut, yağmur ve kara karışması neticeyi asit yağmurları oluşur. Asit yağmurları yeşil alanları yok ederken suları da pisler. Artan karbondioksit de atmosferin üst tabakalarında birikerek ısının atmosfer dışına çıkışını maniler. Bu surattan yeryüzü ısınır, buzullar erir ve denizler yükselir. İlerleyen senelerde bu sera tesiri suratından küresel ısınma sonucunda pek çok mesken yeri sular altında kalma tehdidi ile karşı karşıya kalacaktır. Ayrıca freon, kloroflorokarbon gibi gazların tesiriyle ozon katmanı inceldiği için, güneşin hasarlı ışınları dünyaya erişerek cilt kanseri vakalarını çoğaldırır.

Hava lekeliliğinin nebatlar ve hayvan sıhhati üzerinde de negatif tesirleri vardır. Lekelilik nebatların gelişmesini maniler veya nebatlar için öldürücü olabilir. Misalin binlerce hektar orman asit yağmurları suratından yok olabilir. Ayrıca kükürt dioksit ve ozon nebatlar için hasarlıdır. Özellikle ozon, ürün kayıplarına neden olur ve ormanlara hasar verir.

Hayvanların hava lekeliliğinden etkilenmesi ise solunum ve beslenme yoluyladır. Hayvanlar lekeli havada yetiştirilen yem nebatlarını yediğinde et, süt ve yumurtasından yaralanılan hayvanları yiyerek beslenen insanlar da dolaylı olarak etkilenirler.

Hava Lekeliliği İnsan Sıhhatini Nasıl Tesirler?

Hava lekeliliğinin insan sıhhati üzerindeki tesirleri, lekeli havanın bedene giriş biçimi, lekeli havaya maruz kalma süresi ve bireyin genel sağlık vaziyeti açısından farklılık gösterebilir. Ufak çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalıkları olanlar, bu açıdan yüksek tehlike grubundadır. İnsanlar sağlıklı yaşayabilmek için pak hava solumalıdır. Lekeli hava teneffüs etmek kalbi ve akciğer dokularını imha ederek öldürücü olabilir. Hava içerisindeki parçacıklar ve duman, yutularak akciğerlere erişir. Solunum sisteminin derinliklerinde depolanan bu parçacıklar, akciğer kanserlerine neden olabilir. Ayrıca kömür ve öbür yakıtların yanmasıyla ortaya çıkan duman ve is astım, muhtelif burun ve boğaz hastalıkları, alerji hatta mide hastalıklarına yol açabilir. Özellikle çocukların akciğer gelişimi negatif etkilenirken lekeli hava kronik obstrüktif akciğer hastalığı KOAH gibi hastalıklara davetiye çıkarır. Havada biriken mermi kan hücrelerinin büyümesini ve olgunlaşmasını maniler, kanda ve idrarda birikerek sıhhate hasar verir. Karbonmonoksit kandaki hemoglobin ile birleşerek oksijen taşınmasını aksatır, kükürt dioksit ise üst solunum yollarını imha eder.