Son Haberler

Filateli (Pulculuk) Nedir? (Tarihi, Özellikleri, Çeşitleri)

-
Eylül 8, 2022
Filateli (Pulculuk) Nedir? (Tarihi, Özellikleri, Çeşitleri)

Filateli, “pul koleksiyonculuğu” ve “pulların incelenmesi” olarak bilinen bir hobi dalıdır. Pulun posta sürecini inceleyerek bilgiler toplayan bir alandır.

Filateli Pulculuk Nedir? Tarihi, Özellikleri, Çeşitleri

Filateli veya pulculuk, genel olarak pul koleksiyonculuğu olarak adlandırılır. Ancak bazı kaynaklarda filateli “pul koleksiyonculuğu” olarak dışında “pulları inceleme” alanı olarak görülüyor. Ancak dünya genelinde ve Türkiye’de filateli, “pul koleksiyonculuğu” olarak biliniyor. İlk pulun basılmasının ardından pul, koleksiyonerlerin ilgi odağı olmuştur. Pul koleksiyonları, ağırlıklı olarak 1860’lı senelerde dağıldı. Ardından gelişerek günümüze kadar geldi. Posta pulları yalnızca posta gönderileri fiyati için basılmıyor. Pul koleksiyonlarını desteklemek emeliyle da değişik mevzularda düşük tirajlı pullar basabiliyor.

Filateli; insanı günlük hayatın stresinden kurtarır, boş zamanların değerlendirilmesini sağlar, araştırmaya yönlendirir ve sosyal hayata bağlar. Öğretici özelliği de olan filateli, zamanla maddi ve manevi anlamda çok değerli bir koleksiyon oluşturma imkânı verir. Günümüzde yaygın olarak tematik veya mevzulu filateli misalleri vardır. Spor, çiçekler, böcekler, kuşlar, tablolar, giysiler ve kişiler gibi tematik koleksiyonlar ilgi çekmektedir. Filateliye, “pulların incelenmesi” ve “pul koleksiyonculuğu” olarak iki değişik açıdan mercek yakaladık!


Pulun Tanımı

Pul, posta idareleri tarafından taşınan gönderi için gönderici tarafından alınarak gönderiye yapıştırılan ufak kâğıt parçasıdır. Değişik şekil, desen ve görseller içerir. Gönderinin taşıma fiyatini temsil eder. Sadece devletlerin posta idareleri tarafından devlet ismine basılır. Bu nedenle, sancak ve para gibi egemenlik ve bağımsızlık simgeyidir. Devlet tarafından basılan “değerli kâğıt” statüsündedir. Pulun üzerinde ülke ismi, nominal değeri, görsel tasarımı ve tedavül emisyon seneyi gibi bilgiler yer alır.

Pulun Tarihi

Posta pulları, çağdaş posta teşkilatlarının kurulmaya başlanması ile ortaya çıkan bir posta materyalidir. Posta idareleri çoğaldıkça yalnızca devlet yetkililerinin kullandığı müessese olmaktan çıkarak milletin kullanımına açılmıştır. Daha sonra posta yollama hizmeti karşılığında fiyat alınması uygulaması başladı. İngiltere’de ilk başlarda posta görevlilerinin göndericiden aldığı postaların fiyatini, teslim edilince akdikeni ödüyordu. Bu yöntem, akdikeninin fiyati reddetmesi gibi mahzurlar doğurdu. Bunun üzerine posta fiyatinin gönderici tarafından ödenmesi gündeme geldi.

İngiliz hoca ve sosyal reformcu Sir Rowland Hill, 1837 senesinde yazdığı “Posta Reformu: Ehemmiyeti ve Uygulanabilirliği” isimli kitabında posta fiyatinin akdikeni yerine gönderici tarafından ödenmesini korundu. Bunun için bazı önerilerde bulundu. İngiltere içinde 15 gram ağırlığındaki tüm gönderiler için 1 Penny fiyat alınmasını; kıymeti belirten bir kâğıdın gönderinin üzerine yapıştırılmasını önerdi. Hill’in önerisi mecliste kabul edildi ve gönderi kıymetini simgeleyen posta pulu kullanımına başlandı.

Dünyanın ilk posta pulu 6 Mayıs 1940 tarihinde İngiltere’de tedavüle çıktı. Bu pullar, yurtiçi gönderileri için kullanılmaya başlandı. Siyah bir fon üzerinde Kraliç Viktoria’nın portresinin bulunduğu ilk pul, siyah fonlu ve 1 Penny değerinde olduğu için Kara Penny Black Penny ismi ile anılıyordu.

Dünyada basılan ilk posta pulu “Black Penny”

Daha sonra posta pulları, diğer devletlere de dağıldı. 1843 senesinde İsviçre’de “Zürih Kanton Pulu” isimli pul serisi tedavüle girdi. Aynı sene Brezilya’da da “Öküz Gözleri” ismi verilen pul basıldı. Amerika Birleşik Devletleri’nde Amerika Birleşik Devletleri ilk pul 1847 senesinde “Başkanlar” serisi olarak tedavüle çıktı. 1849 senesinde de Fransa’da “Ceres Serisi” pullar, Belçika’da da “10 Kron ve 20 Kron” serili pullar basıldı.

Türkiye topraklarında ilk pul, Osmanlı İmparatorluğu’nun Tanzimat döneminde tedavüle çıktı. Osmanlı’nın ilk posta kanunu 16 Kasım 1840 tarihinde yürürlüğe girdi; ancak 1862 senesine kadar herhangi bir pul basılmadı. Sultan Abdülaziz döneminde 1862 senesinde basılan ilk pullar, 1 Ocak 1863 tarihinde tedavüle girdi. Osmanlı’nın ilk pulları, dantelsiz ve dikdörtgendi. İlk baskıda 2 adet, ikinci baskıda 4 adet, üçüncü ve son baskıda ise 2 adet üzerlerinde padişahın tuğrasının bulunduğu pullar bastırıldı. İnce kâğıt üzerine taş baskı tekniği litografya ile beyaz üzerine siyah şeklinde Darphane-i Amire’de basılan pullar, anilin boyaya daldırılmış süngerle boyandı. Tuğra ve desenler Sikkezenbaşı Abdülfettah Efendi tarafından çizildi. İlk pul basımı, Ensercioğlu Agop tarafından yapıldı. Bu pullar, 3 ayrı tedavül emisyon ile basıldı. 20 para, 1 kuruş, 2 kuruş ve 5 kuruşluk dört değişik değerdeydi. İlk pullar, Sultanın tuğrasını taşıdığı için “Tuğralı Pullar” olarak anılıyordu.

Osmanlı’nın Tanzimat döneminde basılan ilk pullar…

Filateli ve Filatelist Nedir?

İlk pulların devletlerin posta idareleri tarafından kullanılmaya başlanmasının ardından “pul koleksiyonu” fikri doğdu. Koleksiyon meraklıları, “yeni bir koleksiyon objesi” bulmanın coşkuyu ile yeni pulları toplamaya ve koleksiyon oluşturmaya başladı. Fransız koleksiyoncu Georges Herpin, ilk kez 1864 senesinde “Posta Pulları Koleksiyonerleri” Le Collectionneur de Timbres-Postes – Sayı: 1, 15 Kasım 1864 isimli bir dergide pul koleksiyonu hobisine “filateli” ismini verdi. Bu adlandırma, zamanla tüm dünyaya dağıldı ve pul koleksiyonu hobisinin ismi haline geldi.

“Filateli” kelimesi, Yunanca “philos” sevgi ve “atelia” vergiden muaf sözcüklerinin birleştirilmesi ile Georges Herpin tarafından türetilen bir kelimedir. İngilizcesi “philately” şeklindedir.

Filatelist ise, bilinçli olarak pul toplayan, pul koleksiyonu oluşturan veya pul hobisine gönül vermiş insanlara verilen bir isimdir. Filatelistler; posta pulları, postadan geçmiş olağan, vaatli ve iadeli vaatli zarf, gazete gönderi bandı, antiye, hava mektubu, posta damgaları ve eşi materyalleri belli bir tasarı çerçevesinde bir araya toplar.


Filateli Nasıl Oluşturulur?

Pul koleksiyonu veya filateli oluşturmak için öncelikle sabırlı olmak gerekiyor. Zira filateli birkaç günde oluşturulabilecek bir koleksiyon değil. En başta gerekli malzemelerin temini önemli. Filateli için gereli malzemeler şunlardır; pul maşası, özel pul defteri veya albümü, büyüteç, fön, art zamklı siyah veya saydam muhafaza kılıfları Hawid, odontometre. Pul maşası, pul üzerindeki zamkın hasar görmesini maniler ve parmaklardaki yağdan pulu korur. Büyüteç, pulları yakından inceleme imkânı verir. Odontometre; koleksiyonerler için çok gerekli olmayabilir; ancak ayrıntılı bir filatelist inceleme için gereklidir. Dantellerin ölçülmesini sağlar.

Filateliye ilk olarak yakın çevremizden başlayabiliriz. Evimizdeki zarflardaki pulları toplamak başlangıç olabilir. Sonra yakınlarımızdan, zarflardaki pulları isteyebiliriz. Net, temiz ve damgalı pullar zarf üzerine bir tam olarak saklanmalı. Zarflardaki pulları almak için zamklardan bölünceye kadar soğuk veya ılık suda bekletilmeli. Sonra sudan çıkarılarak renksiz ve temiz kurutma kâğıtlarının arasına alınarak üzerine ağırlık konulmalı. Bu şekilde pullar hem kurumuş hem de ütülenmiş oluyor. Pulları kurutmak için fön makinesi gibi ısı kaynaklarına gerek yok. Bu aletler pula hasar verebilir. Kurutulmuş pullar arasında zedelenmiş, kirli ve yırtık olanlar koleksiyona eklenmemeli. Bu pulların “filateli” dünyasında değeri yoktur. Makûs damgalı pullar da tercih edilmiyor. Temiz pullar, ülkelere ve motiflerine göre pul defterine dizilmeli. Pullar, diğer filatelistler arasında değiş tokuş edilebilir veya posta idarelerinden veya filatelistlerden para karşılığı alınabilir.

Hangi Pullar Biriktirilmeli?

Filatelistlerin tavsiyesi, en başta tam pulları biriktirmeye başlamaktır. Daha sonra tam pulların biriktirilemeyeceği ortaya çıkıyor. Bu safhada nasıl bir koleksiyon yapılacağına karar verilmeli. Bu karar, bir veya birkaç ülke koleksiyonu veya tematik bir koleksiyon şeklinde olabilir. Filatelistler genelde öncelikle kendi ülkelerinin pullarını toplamaya başlıyor. Bunun nedeni bu pulları kolay temin edebilmektir. Posta idarelerine üye olunarak, emisyon programında bulunan pullardan ve ilk gün zarflarından birer tane temin edilebilir. Ülke koleksiyonunda, o ülkeye ait tam pullar eksiksiz olarak “pul, zarf, blok, karne vb.” şeklinde bir araya gelmeli. Fauna, turizm, kuşlar, deniz hayvanları, spor, araçlar ve eşi bir mevzuda tematik bir koleksiyon da oluşturulabilir. Değişik ülke pulları, zarflar, özel damgalar, karneler, ilk gün zarfları, antiye gibi filatelik malzemeler belirli bir tasarı çerçevesinde bir araya gelmelidir. Filateliler için beynelmilel geçerli yönetmelikler önemli evraklardır.

Oluşturulan pul koleksiyonları, son safhada sergilenebilir. Bu, filatelinin zirve noktasıdır. Posta Ve Telgraf Teşkilatı Genel Müdürlüğü Genel Müdürlüğü ile filateli dernekleri arasında bölgesel sergiler veya Türkiye Filateli Dernekleri Federasyonu önderliğinde milli sergiler veya FEPA, FIP gibi kuruluşların liderliğinde gerçekleştirilen beynelmilel sergiler yapılmaktadır. Bu sergiler aynı zamanda müsabaka niteliğindedir. Jürilerin değerlendirdiği koleksiyonlar, madalya ve eşi hediyelerle ödüllendirilir.


Filateli Analizleri ve Çeşitleri

Filateliye “pul incelemesi” açısından bakıldığında; koleksiyon dışında pulların incelenerek tarihinden, posta gönderisinin sürecine kadar birçok veriyi toplayıp, belgelemek ve bu bilgileri yayınlayan bir alan olarak karşımıza çıkıyor. Bu açıdan filateli çeşitlerine göz atalım.

Tematik filateli; “topikal filateli” olarak da bilinir. Pullarda tasvir edilen şeyi ifade eder. Kuşlar, gemiler, şairler, cumhurbaşkanları, hükümdarlar, haritalar, uçaklar, uzay taşıtı, spor figürleri ve böcekler gibi suratlarca mevzu içerebilir.

Filateli çalışmaları arasında “posta geçmişi” incelemesi önemli bir yer meblağ. Posta sistemleri ve bunların nasıl çalıştıkları, posta pullarının ve kapaklarının incelenmesi, yapısal damgaların tanıtımı, posta sisteminin tarihsel bölümlerini gösteren çalışmayı içerir. Bu çalışmada; posta damgaları, posta idareleri, posta miktarı, harfler, gönderi yöntemi gibi göndericiden müşteriye kadar giden süreç incelenir.

Hava yoluyla posta tarihini inceleyen “aerofilateli” dalı, posta gönderisinin tarihinden bu yana hava taşımacılığının gelişmesini gözlemler. Hava postalarının tüm güzergahlari uzmanlar tarafından kapsamlı olarak incelenir ve belgelendirilir.

Filateli çalışmasında, ayrıca, damgalı zarf, kartpostal, mektup yaprağı, kabartmalar, baskılı damga ve işaretler gibi ayrıntılar da incelenmektedir. Propaganda içerikleri, bayram damgalari gibi etiketler de filateli alanına giren diğer ayrıntılardır. Gelir elde edilen hukuki dokümanlar, duruşma harçları, fişler, tütün ve içkili içecekler, uyuşturucular ve ilaçlar, reyin kartları, avlanma lisansları ve gazeteler gibi alanlarda vergi veya harç toplamak için kullanılan pulları inceleyen filateli dalı da “gelir filateli” ismiyle incelenmektedir. “Maximafili” ismi verilen inceleme yönteminde de, Maksimum Kartlar incelenmektedir. Filatelik çalışmalar, belgelendirilerek birçok dergi ve kitapta yayınlanmaktadır.

Değerli Pullar

Dünya genelinde pul dünyasında ve filatelistler arasında değerli görülen, nadir bulunan pullar vardır. Bu pullar, “dünya klasikleri” arasında gösterilir. Bu pullardan kimileri şunlardır;

Zürich Kantonu – İsviçre – 01 Mart 1843
Öküz Gözleri – Brezilya – 01 Temmuz 1843
Genf Kantonu, Genf Amblemi – İsviçre – 30 Eylül 1843
Basel Kantonu, Basel Amblemi Güvercin – İsviçre – 01 Temmuz 1845
Ornament Dairesi – Amerika Birleşik Devletleri – 01 Temmuz 1845
Kraliçe Viktorya – Mauritius – 21 Eylül 1847
Ceres Kafası – Fransa – 01 Ocak 1849
Kral I. Leopold – Belçika – 01 Temmuz 1849
Bavyera Bir Sayıyı – Almanya – 01 Kasım 1849
Kraliçe II. Isabella – İspanya – 01 Ocak 1850
Newsouthwales Sidney Manzaraları – Avustralya – 10 Ocak 1850
Arma – Avusturya – 01 Haziran 1850
Ev – İngiliz Guyanası – 01 Temmuz 1850

Dünyaca değerli görülen pullardan kimileri…

Filateli Terimleri

Filateli çalışmalarında ve filatelistler arasında kullanılan terimler ve anlamları şöyledir;

Filateli: Pul ve posta ile ilgili materyallerin koleksiyonculuğuna denir. Bir diğer anlamı da, pulları inceleyen, belgeleyen ve bilgileri yayınlayan bir batır.

Filatelist: Pul ve posta ile ilgili materyallerin koleksiyonculuğunu yapan kişidir.

Anma pulu: Bir hadise, mevzu veya kişileri anmak, tanıtmak emeliyle bastırılan, seri veya blok şeklindeki posta pullarıdır.

Resmi posta pulu: Genel bütçeye giren dairelerle katma ve özel bütçeli dairelerin, belediyelerin ve bunlara bağlı idare ve müesseselerin postaya verdikleri her türlü posta gönderilerinin posta ücretlerinin ödenmesinde kullanılmak üzere bastırılan pullardır.

Sürekli posta pulu: Posta ücretlerinin ödenmesinde kullanılması emeliyle ihtiyaca göre bastırılan pullardır.

Ek değerli anma pulu: Eklenmiş değerlere ek değer konularak senede iki kere bastırılan anma pullarıdır.

Uçak pulu: Posta fiyat tarifesinde uçakla gönderilecek posta maddeleri için öngörülen fiyatlarda bastırılan ve üzerlerinde havacılıkla ilgili resimler bulunan pullardır.

Tet-beş: Birbirine ters olarak basılmış iki pula denir. Bunlar baş başa ters, yan yana ters ve ayak ayağa ters basılmış olabilir. Tet-beş pullar, posta ücretlerinin ödenmesinde teker teker de kullanılabilirler.

Dantel: Perforaj işlemi sonunda pulların kenarlarında alana gelen dişlerdir.

Değer: Postada kullanılan değerli kâğıtların üzerlerinde sayı ve kimilerinde ayrıca yazı ile gösterilen ve bunların postadaki satış fiyatını belirten para meblağı veya bir serideki pullardan herhangi biridir.

Emisyon: Bir değerli kâğıdın veya pulun tedavüle çıkarılmasıdır.

Erör: Değerli kâğıtların basılmaları veya zımbalanmaları sırasında alana gelen kusurlardır.

Ese: Baskı vaziyetini, pulu bastıran kuruluşa göstermek için hazırlanan örneklerdir. Yalnız posta idarelerinin müze veya arşivlerinde bulunur, satılmazlar.

Filigran: Bazı pulların kâğıdında bulunan ve ışığa yakalandığı zaman görülen yazı, çizgi, şekil veya motif gibi özel bir belirtidir. Pulun sahtesinin basılmasını önlemek için kullanılır.

Forma: Pul üzerindeki resmin marj hariç milimetre olarak ebadıdır.

Föyye: Üzerinde dantelli veya dantelsiz bir veya birkaç pul basılmış olan ve kenarlarında çoğu zaman yazılar taşıyan ufak pul katmanıdır.

Lejand: Pul üzerindeki yazılardır.

Marj: Pul katmanlarının ve anma bloklarının kenarlarında ve pulların çerçeveleri dışında kalan baskısız kısımlardır.

Santre: Bir pulun karşılıklı marjlarının birbirine eşit olması yani pul resmini çevreleyen çerçevenin formanın pul kâğıdının bütün ortasına basılmış olması hali.

Perforaj: Tabakalardaki ve anma bloklarındaki pulların birbirinden kolay ayrılabilmeleri için aralarının zımbalanması işlemidir.

Portföy: İçinde pullara, diğer değerli kâğıtlara ve/veya diğer materyallere yer verilen özel tasarımlı filatelik mahsuldür.

Pul baskılı posta kartı Antiye: Üzerlerinde “Posta Kartı” ibaresi ve postada alınacak fiyati gösteren pul baskısı yer alan resimli veya resimsiz kartlardır.

Posta Kartı: Posta Ve Telgraf Teşkilatı Genel Müdürlüğü tarafından üretilen üzerinde “Posta Kartı” ibaresi bulunan resimli veya resimsiz kartlardır.

Maksimum Kart: Tedavüle çıkarılacak bir anma pulu, sürekli posta pulu veya üzerinde yer alan pul baskısı ile aynı mevzuda tasarıma sahip olan, üzerine mevzubahisi pulun yapıştırıldığı veya basılı olduğu ve ilgili damga ile mühürlenmiş posta kartlarıdır.

Seri: Aynı ad altında ve aynı gün tedavüle çıkarılan pul ve diğer değerli kâğıtların her birinden oluşan grup.

Sürsarj: Değerli kâğıtların veya pulun değerini değiştirerek veya değiştirmeksizin başka bir hadiseyi anmak veya pulun çıkarılış emelini değiştirmek için üzerlerine yeni yazılar, sayılar veya motifler basılması işlemidir.

Tematik pul: Kuş, çiçek, spor, meşhur adamlar, tablolar gibi belli mevzuların resimlerini taşıyan pullardır.

Tiraj: Pul ve değerli kâğıtların baskı adedi.

Varyete: Bir pulun değişik şekillerde basılmasıdır. Erörden farkı, varyetenin posta işletmesinin hakimiyeti altında ve çok rakamda olmasıdır.

Filatelik zarf: İlk gün veya özel tarih damgası ile mühürlenmiş anma pulu, sürekli posta pulu veya pul baskısı taşıyan, üzerinde özel tasarımlara da yer verilebilen ve şirket tarafından satışa sunulan zarflardır.

İlk gün zarfı FDC: Üzerlerinde bir anma pulu serisi, blok şeklinde anma pulu veya sürekli posta pulu serisi yer alan ve ilk gün damgası ile mühürlenmiş filatelik zarflardır.

Özel gün zarfı: Üzerlerinde bir anma pulu, sürekli posta pulu veya pul baskısı yer alan, damganın mevzusu ile ilgili tasarım bulunan ve özel tarih damgası ile mühürlenmiş filatelik zarflardır.

Özel tarih damgalı zarf: Üzerlerinde bir anma pulu, sürekli posta pulu veya pul baskısı yer alan, damganın mevzusu ile ilgili tasarım bulunmayan ve özel tarih damgası ile mühürlenmiş filatelik zarflardır.

İlk gün damgası: Anma pulu ve sürekli posta pullarının tedavüle çıkarıldıkları gün, yalnız bu pulların ve aynı gün tedavüle çıkarılan aynı konudaki pul baskılarının iptalinde kullanılmak üzere yaptırılan ve üzerlerinde mevzu ile ilgili tasarım bulunan tarih damgalarıdır.

Özel tarih damgası: Anma pulu çıkarılmamış bazı önemli hadiseler için belirli günlerde ve vakalarla ilgili yerlerdeki şirket işyerlerinde, geçerlikte bulunan herhangi bir anma pulunu veya sürekli posta pulunu iptal etmek üzere yaptırılan ve üzerlerinde ilgili olduğu vakaya ait tasarım bulunan tarih damgalarıdır.