Son Haberler

Didaktik Şiir Nedir, Özellikleri Nelerdir?

-
Eylül 17, 2022
Didaktik Şiir Nedir, Özellikleri Nelerdir?

Türk Dil Müesseseyi Büyük Türkçe Lügat’e göre “didaktik”  kelimesinin anlamı şu biçimdedir:

“1. eğt. Öğretim usullerini ele alan bilgi, öğretim bilgisi. 2. sf. Öğretici: Didaktik bir eser.”

Şiirler Mevzularına Göre Parçalar

Şiirler, mevzularına göre  beşe parçalar. Bunlar kısaca şu biçimde tanıtılır:

Lirik Şiir: Mevzusu aşk, sevgili, sevgi olan şiirlerdir.

Epik Şiir: Mevzusu kahramanlık olan şiirlerdir.

Didaktik Şiir: Bir şeyi öğretmeyi hedefleyen şiirlerdir.

Pastoral Şiir: Mevzusu doğa, tabiat olan şiirlerdir.

Satirik Şiir: Mevzusu bir vaziyeti ya da hadiseyi tenkit etmek olan şiirlerdir.

Edebiyat terimi olarak didaktik şiir vardır; didaktik şiir, eğitici ve öğretici şiirdir. Başka Bir Deyişle yazılan metinin emeli okuyucuda estetik izler vazgeçmek değil ona bir şeyler öğretmektir. Lirik ya da pastoral şiirin emellerinden birisi okuyucuya hoş duygular sezdirmek iken didaktik şiirde böyle bir emel yoktur.

Didaktik Şiir Nedir?

Didaktik ya da Türkçe adlandırması ile öğretici şiir, okuyucuya bir mevzu hakkında bilgi vermeyi hedefleyen şiir cinsleridir. Bu şiir cinslerinde şiir, bir vasıta olarak kullanılır; emel ise bir şey öğretmektir. Bu bakımdan da didaktik şiirin kullanım alanı oldukça geniştir.

Didaktik şiirlerin emeli bir şey öğretmek olduğu için her zaman estetik evham gütmek zorunda değillerdir. Belki ezberi basitleştirmek, mevzuyu hafızada daha uzun müddet yakalamak için kafiye ve kafiye estetik bir şekilde kullanılır ama yeniden de ilk emel her zaman estetik duruş olmak zorunda değildir.

Didaktik şiirin hacmi fazla olabilir. Öğretilecek şey ne kadar uzunsa şiirin de hacmi o kadar genişleyecektir. Lirik şiirden daha uzun ya da epik şiirden daha kısa gibi bir genelleme  yapmak şu safhada doğru olmasa da en azından didaktik şiirin tanımlayıcı özelliğinin mevzunu  hacmine göre dize yazılması, dize ilave edilmesi olduğu söylenebilir.

Didaktik şiirlerde kafiye ve kafiye genelde görülür zira kafiye ve kafiye ezberi basitleştirir. Ezber yapmak ne kadar basitleşirse didaktik şiir emeline o kadar seri erişir. Dolayısıyla didaktik şiir biçim bakımından normal bir şiir anlayışındadır.

Didaktik şiirler, tarihi metinlerde, çocuk edebiyatında, mekteplerde kullanılır. Özellikle çocuk edebiyatında çok sık karşımıza çıkar. 

İlk Didaktik Şiir Ne Zaman Ortaya Çıktı?

İlk didaktik şiir,  insanlara dini ve tarihi öğretmek emeliyle yazıldı. Öğrenilen ilk didaktik eser, Yunan ve Hint edebiyatında ortaya çıkmıştır. Hindistan ve  Yunanistan’da başka bir deyişle Antik Yunan’da didaktik şiirler ortaya çıktı. Arap edebiyatında Yunan ve Arap edebiyatından daha sonra ortaya çıktı.  Türk edebiyatında ise öğrenilen ilk didaktik eser 11.yy’da Karahanlı Devleti yarıyılında yazılan Kutadgu Bilig  isimli eserdi.

Hindistan’da başka bir deyişle daha önceki Hint’te özellikle talebelere matematik öğretmek emeliyle şiir kullanılmıştır. Didaktik şiir, daha önceki Hint’te çocuklara matematik  ve geometri öğretmek emeliyle kullanılmıştır.

Antik Yunan’da tarih öğretimi için şiirden yararlanılmıştır. “Truva savaşını mevzu alan, Homeros’un İlyada ve Odyssea epopeleri de bu cinsten manzumelerdir.” [Kaynak : Klasik Arap Şiirinde Didaktik Şiirleri; Kemal Tuzcu; Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 47, 2 2007 147-171 – Kemal Tuzcu’nun bu satır için gösterdiği kaynak: HOMER. 1991. The Illiad. Çev. Samuel Butler. Ottowa: World Library İnceleme ].

Arap edebiyatında ilk didaktik şiirler ise Cahiliye Devri’nde yazılmıştır.  Bu manzumeler M.250 senesinde  Tasm ve Cedis kabileleri arasında çıkan bir çatışmada Afire Binti Abdal tarafından yazılmıştır.[Kaynak :Klasik Arap Şiirinde Didaktik Şiirleri; Kemal Tuzcu; Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 47, 2 2007 147-171 – Kemal Tuzcu’nun bu satır için gösterdiği kaynak : ÇETİN, Nihat M. 1973. Eski Arap Şiiri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları ]. Araplarda,  didaktik şiirler, Emeviler yarıyılında kasideler içinde verilmektedir. Ayrıca Emeviler yarıyılında didaktik şiirlere “urcuze” adı verilmiştir. Hakikatinde bu eserler dil araştırmaları için kaynak oluşturmuş ama edebiyat açısında da ilk didaktik eser olma özelliğini kazanmışlardır. Arap edebiyatında kasidelerin sonunda şairlerin kendi hayat deneyimlerini yazdıkları kısımlar da analistler tarafından didaktik şiir kapsamına alınmıştır.  Urcuzenin ne olduğunu, Arap edebiyatında didaktik şiirin nasıl büyüdüğünü “NORMAL ARAP ŞİİRİNDE DİDAKTİK ŞİİRLERİ; Kemal Tuzcu; Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Mecmuası 47, 2 2007 147-171” isimli yazıdan okuyabilirsiniz. Biz, daha çok Türk edebiyatında didaktik şiire ve genel olarak didaktik şiirin ne olduğuna değineceğiz.

Türk Edebiyatında İlk Didaktik Şiir

Türk edebiyatında öğrenilen ilk didaktik şiir misali aynı zamanda İslamiyet’i ilk kere devlet dini haline getiren ve lslamiyet’i kabul eden ilk Türk devleti olan Karahanlılar  yarıyılında yazılmıştır.  Karahanlılar 11 ile 13. yy arasında yaşamış bir Türk devletidir. Kutadgu Bilig, 11.yüzyılda yazılmış Türk edebiyatının ilk didaktik eseridir. Bu eser, 11. yüzyılda yazılmasına karşın bizim elimizdeki nüsha 16. yy’a aittir. İçerik bu zamandan  pek hasar görmese de dil tahlilcilerinin dikkat topladığı bazı dil başkalaşımları yaşanmıştır. Lakin bu vaziyet onun ilk didaktik eser olma gidişatını değiştirmez.

Kutadgu Bilig, dini – didaktik eserdir.  İçeriğinde dört kahraman vardır ve bu dört kahraman dört öğüt mevzusunu karşılar. Eserin tamamı,  okuyucuya hayat dersi veren öğütlerle doludur. Devlet yönetimi, usu kullanma gibi mevzularda aydınlatıcı binlerce beyit vardır.  Bu mevzu hakkındaki en detaylı bilgiyi yeniden www.makaleler.com adresinde bulunan “Kutadgu Bilig Hakkında” isimli yazıdan edinebilirsiniz.

Yeniden Doğu Türkçesi kolunda Edip Ahmet Yükneki’nin Atabetü’l Hakayık isimli dinî – didaktik eseri, yarıyılında en iyi didaktik metindir. Ayrıca yeniden Orta Asya yarıyılındaki Yesevi Hikmetleri adındaki eser de didaktik yapıdaki ehemmiyetli bir eserdir.

Türk edebiyatında, Daha Önceki Anadolu Türkçesi yarıyılında özelikle Beylikler Yarıyılı’nden evvelki Fetret Devri’nde oluşan tekke ve zaviyeler Anadolu’da dini  – didaktik bir eser kuşağının oluşmasını sağlamıştır. Şeyyad Hamza, Ahmet Fakih, Öğretmen Dehhani, Yunus Emre, Mevlana, Sultan Veled en ünlü didaktik şairlerindendir. Gerek ulus edebiyatında gerek divan edebiyatında bu vaziyet değişmemektedir. Yunus Emre, Mevlana, Bektaşi  gibi tarikat şairleri yazdıkları şiirler ile ulus edebiyatının didaktik tarafını oluştururken Şeyyad Hamza, Ahmet Fakih, Öğretmen Dehhani ise yazdıkları mesnevilerle didaktik şiirin Divan Edebiyatı kısmını oluştururlar.  Bu eserlerden kimileri ve en ehemmiyetlileri şunlardır:

Ahmet Fakih: Çarhname
Aşık Paşa: Garipname
Yunus Emre: Risaletü’l Nushiyye
Gülşehri: Mantıku’t Tayr

Osmanlı Devleti yarıyılında Türk edebiyatında dinsel mahiyetli ve tasavvuf emelli metinler artmıştır. Divan edebiyatının en parlak yarıyılının yaşandığı zamanda didaktik şiirler de çağının en olgun zamanlarını yaşamışlardır. Nabi’nin oğlu için yazdığı Hayriyye isimli eser, en ehemmiyetli didaktik eserdir.

Tanzimat  yarıyılında ise didaktik eserin doğrultuyu değişmiştir.  Milleti eğitmek için ortaya çıkan Tanzimat aydınları edebiyatı bir vasıta olarak kullanmaya başlamışlardır. Yusuf Kamil Paşa’nın Telemak isimli eseri bu emelle çevrilmiştir.

Türkçenin hem Doğu kolunda hem de Batı kolunda öğrenilen ilk didaktik eserlerin İslamiyet ile alakalı olması esrarengiz bir noktadır. Doğu Türkçesi devrinde Kutadgu Bilig’den evvel Uygurlar yarıyılında Budist ve Maniheist metinler yeniden millete bu dinleri tanıtmak ve öğretmek emeliyle yazılmıştı. Bu metinler okuyuculara dinî eğitim verdikleri için belki didaktik  şiirler sayılabilir ama bütün anlamıyla öğrenilen ilk didaktik eser Kutadgu Bilig’tir. 

Din başkalaşımlarında dini millete anlatmanın en ehemmiyetli unsuru müzik ve şiirdir. Türkler için de bu vaziyet değişmemiştir. Bu bakımdan din başkalaşımları esnasında öğretici başka bir deyişle didaktik metinlerde bir çoğalış oldukça normaldir.

Didaktik Şiirin Özelikleri Nelerdir?

Yazdıklarımızın bir özeti olarak didaktik şiirlerin özelliklerini şu biçimde sıralayabiliriz:

Metinler öğretici metinlerdir. İlk emel okuyucuya ya da dinleyiciye bir şey öğretmektir.
Estetik evham taşımak, bir şey öğretme emelinden sonra gelir.
Kafiye ve redifin ezber eforundan faydalanabilir.
Hacimleri anlatmak istedikleri mevzuya göre değişebilir.
Dilinin çok ağır olması , metnin öğretme özelliğini etkileyebilir. Bu bakımdan da metnin olabildiğince sade bir dille yazılmasına dikkat edilmelidir.
Didaktik şiir yazan birisinin illa ki yazdığı mevzuda uzman olması gerekmez ama bilgi sahibi olması gerekir.