Son Haberler

Deizm (Yaradancılık) Nedir?

-
Eylül 17, 2022
Deizm (Yaradancılık) Nedir?

Deizm Yaradancılık Nedir?

Tüm dinleri, peygamberleri ve kutsal kitapları yalanlayan, yaradanın varlığının usla anlanabildiğini savunan, kaynağını mana ve doğadan alan tek yaradan inancıdır. Deizme göre yaradan evreni yaratmıştır ama sonrasına karışmaz ve evren kendi yasalarına göre işler. Deistler dine usçu yanaşırlar, onlara göre peygamber, kutsal kitap, melek, iblis, günah, sevap gibi dinle alakalı kavramlar yoktur. 

Deizm ne zaman ortaya çıktı?

Deist düşünce milattan evvellere tekabül etse de özellikle coğrafi bulgular, deizm Avrupa’da Rönesans ve Reform sayesinde filizlenmiştir. Bu yarıyılda Avrupa kıtasının dışına çıkılmış, başka medeniliklerle temas edilmiş, Antikite’den kalma eserler araştırılmış, bilim ve felsefe gelişmiştir. Bu sayede dünya tarihinin İncil’de anlatıldığı gibi olmadığı anlaşılmış, Hıristiyanlık tenkit etilmiş, hümanist yaklaşım dağılmıştır. Bu etkenlerin etkisiyle deizm kelimesi 17. yüzyılda İngiltere’de kullanılmaya başlanmıştır. 

Deistler neye inanıyorlar? 

Deistler evrene bakınca bir kumpas görür ve bu kumpastan bir yaradan, tanrı fikrine varır. Onlara göre evren yaradan tarafından tasarlanan, hareketi başlatılan ama dışarıdan müdahale olmadan doğa yasalarına uygun biçimde işleyen bir bütünlüğe sahiptir. Deizme göre yaradan vardır ve cihanı yaratmıştır. Yaradan insanların manasal davranmasını ister. Bazı deistler yaradanın evreni yaratıp geri çekildiğini düşünürken kimileri yaradanın insan tutumlarına müdahale edebileceğini savunur. Deizmde ruhun ölümsüzlüğüne dair inanç da muhteliftir. Bazı deistler vefattan sonra hayata veya reenkarnasyona inanabilir. 

Deistler neye inanmıyorlar?

Deistler için İslam, Hıristiyanlık ve Musevilik gibi dinler sözde gökten inmedir ve bu dinler hurafeler ve korkutmalarla doludur. Deizmde bir rahibe, papaza ya da imama gerek yoktur. Lüzum olan tek şey insanın sağduyusu ve düşünme becerisidir. Deizm insanları uslarını kullanmaya teşvik eder ve otoriteyi sorgulamayı öğretir. Vahi ve kitaplara dayalı dinler gibi usçu olmayan iddialarda bulunmaz.

Deistler şükür ve teşekkür etmek için dua edebilirler ama dua etmeleri için kilise, havra veya cami gibi belli bir yer, zaman veya muhakkak bir beden duruşları yoktur. 

Deistler yaradana nasıl varır?

Deistlere göre var olan her şeye kendinden evvel gelen bir şey neden olmuştur. Başka Bir Deyişle her şeyin bir sebebi vardır ve hiçbir şey nedensiz değildir. Bu us yürütme ile ilk sebebe inilir ve sebebi bulunmayan yaradana varılır. Onlar için yaradan sebebi bulunmayan tek varlıktır. Onlar var olmaya başlayan her şeyin bir sebebi olduğuna ve bu surattan evrenin bir sebebi olduğuna inanırlar. Deistler doğayı idareyen meblağlı ve öngörülür yasalar olduğunu düşünür. Bu surattan da deistler için yasa koyucu yüce bir varlık olmalıdır. Evrene baktıklarında her şeyin ayrıntılıca tasarlandığını düşünürler ve böylece evreni tasarlayan üstün bir varlığa inanırlar. 

Evrimle ilişkileri nasıldır?

Semavi dinlerde başka bir deyişle Musevilik, Hıristiyanlık, İslam gibi dinlerde insanın, evvelden evrim geçirmeksizin yaratıldığına inanılır. Deizme göre ise evrim muhtemeldir, hatta yaradanın oluşturduğu kaideler çerçevesinde, daha ilkel canlıların evrimleşmesi sonucu oluşmuş olabilir. Bir yaratıcıya inanmak, o yaratıcının, insanı safha geçirmeksizin bir anda yarattığı fikrine inanmayı gerektirmez. Bu surattan deistler Evrim Teorisi’ne karşı değildir. 

Geçmişten bugüne deizm

Eski deizm inanışında Yaradan çağdaş deizme göre daha erişilebilirdir; Yaradan ile insanın kişisel bir diyalog kurabileceği varsayılır. Çağdaş deizmde ise Yaradan insanüstüdür ve hiçbir varlık onunla kıyaslanamaz. 

Deizmin alt kolları nelerdir?

Deizm kendi içinde minik nüanslarla pandeizm, panendeizm, polideizm, Hıristiyan deizmi, felsefi deizm, bilimsel deizm, spritüel deizm, hümanist deizm gibi alt dallara böler. Misalin pandeizm evrenden ayrı, bağımsız bir yaradan yerine evreni yaradan olarak kabul eder. Buna göre yaradan insanda, doğada ve nesnelerde vardır. Panendeizmde yaradan evreni kendi özünden yaratmıştır ve ruhun emeli evrimden geçerek yaradana dönmektir. Yaradan, evren, insan ayrımı yoktur. Spritüel deizm reenkarnasyon, karma meditasyon, tefekkür gibi inançları içinde barındırır. Onlara göre fert içine dönerek yaradanı algı edebilir. 

Deizmin ateizm, teizm ve agnostisizmden farkı nedir?

Deizm, atizm, teizm ve agnostisizm birbirinden değişik kavramlar olsa da sıklıkla karıştırılır. Ateizm tüm yaradanlara ve ruhsal varlıklara olan doğa ötesi inançları ve dinleri yalanlar. Teizmde ise sonsuz kudrete sahip, zamandan ve mekandan bağımsız bir yaradan vardır ama deizmden değişik olarak bu yaradan evrenin işleyişine müdahale eder ve muhtelif yollarla din yollamıştır. Ayrıca yaradan dünya ve insanlar ile sürekli ilişki içerisindedir. Agnostisizm ise Yaradan’nın varlığının ya da yokluğunun, bilimsel olarak da evrenin nereden türediğinin öğrenilmediğini veya öğrenilemeyeceğini ileri sürer. 

Felsefedeki karşılığı?

Felsefe tarihinde deizm esas olarak Aristo doğa ötesisinde temellendirilmiştir. Zira Aristo’nun yaradansı salt düşünmedir, tindir ve evren üzerinde hareket ve edimleriyle tesirde bulunmaz. Rönesans yarıyılında ise Aristo’nun yaradansı yine gündeme gelmiştir. Zira Latince yaradan anlamındaki Deus sözcüğünden türetilen deizm kavramı, Ortaçağ’ın dinsel dogmalarına ve kilisenin baskılarına karşı ortaya çıkmıştır. Bir Hayli aydını ve felsefeciyi de peşinden sürükleyen deizmde 16. asırdan itibaren yaradan tamamen yadsınmak yerine yaradan tasarımı değişmiştir. Dinin bilim üzerindeki teftişi kırılmış ve evren dinsel inançlara müracaat etmeden açıklanmaya çalışılmıştır. Bu düşünce daha sonra sekülerliği de birliktesi getirecektir. 

Avrupa’da deizm

Deizm kavramı pek çok İngiliz aydınını peşinden sürüklemiştir. İngiliz düşünür Edward Herbert deizmin babası kabul edilmiştir. Charles Blount ve John Toland deizm konusunda eserler vermiş ve bu fikri irdeleyerek yaygınlaştırmaya çalışmıştır. Blount Summary Account of Deist’s Religion, Toland ise Christianity Anekdot Mysterious ve Matthew Tindal Christianity as Old as the Creation ve Pentheistikan isimli eserlerinde deizm hakkında düşüncelerini savunmuştur. 

Misalin Herbert, dünyayı yarattığını kabul ettiği bir yaradana inanır ama dinlerin öne çıkardığı, doğal reellere ters us dışı tasarımlarla ilgilenmek yerine, doğal gerçeklerle kanaat etmek gerektiğini belirtmiştir. Onun takipçisi John Toland, Anthony Collins ve Matthew Tindal gibi isimlerdi. Toland Hıristiyanlığı sırlardan temizleterek us dinine dönüştürmeyi sınamıştır. Bir başka İngiliz düşünür John Locke da vahyin ustan üstün olduğunu kabul etmesine karşın vahyin akla uygun olması gerektiğini ifade etmiştir.

Fransa da deizm konusunda ehemmiyetli bir yere sahiptir. Fransız deistleri arasında öne çıkan Jean Bodin’e göre ister tek yaradancı, isterse çok yaradancı olsun, tam dinler gereksizdir. Deizm konusunda kafa yoran bir başka Fransız feylesof Voltaire ise, Newton fiziği ve tabiat yasayı fikrini esas alan bir doğal din kavrayışını savunmuştur. Voltaire’in katı deizmini daha romantik hale getiren ise J. J. Rousseau’dur. O, Hıristiyanlıktaki insanın doğuştan günahkar olduğu fikrine karşı çıkmış insanın doğuştan iyi ve adaletli olduğunu belirtmiştir. Ona göre din, yüksek bir varlığın bizlere verdiği yüksek bir duygudan ibarettir. Ünlü feylesof bu inancını, “İnsanın dini ne tapınaklardır, ne altarlar ne de ayinlerdir. İnsanın dini tamamen en üstün olan yaradana içsel bir iman ve nezaket kaidelerine sonsuza dek uymaktır.” diyerek de ifade etmiştir. 

Amerikalı deist Thomas Paine ise 1784 senesinde yayımladığı, Us Çağı isimli kitabında, seneler sonra Dünya Deistler Birliği’nin mottosu olacak şu sözü söylemiştir: “Dünya vatanım, tüm insanlar kardeşim ve iyilik yapmak dinimdir.” 

Ünlü deistler kimlerdir?

Deizm geçmişten günümüze pek çok ismi etkilemiştir. Napolyon Bonapart, Benjamin Franklin, Albert Einstein, Adam Smith, George Washington, Mark Twain ve Victor Hugo tanınmış deistler arasındadır.