Son Haberler

Defterdar Nedir, Ne İş Yapar, Görevleri Nelerdir?

-
Eylül 12, 2022
Defterdar Nedir, Ne İş Yapar, Görevleri Nelerdir?

Defterdar, Mülkiye Bakanlığı’nın il teşkilâtlarında görevli azami dereceli memurdur. Defterdarlığın tesis edildiği ilin mülki işlerinden mesuldür.

Defterdar Nedir, Ne İş Yapar, Görevleri Nelerdir?

Defterdar, “defter yakalayan” kişidir. Bir ilin mülki işlerden mesul azami rütbeli memurudur. Bulunduğu ilde devletin mülki işlerinin ilgili kanun ve mevzuatlara göre yürütülmesini temin etmekle mesul olan defterdarın altında çeşitli kademelerde memurlar görevlendirilir.

Defterdar Nedir, Ne İş Yapar?

“Defterdar” kelime anlamı ile “defter yakalayan” kişidir. Mesul olduğu ilin mülki işlerini yürüten kişilerdir. Defterdarlar, Mülkiye Bakanlığının il teşkilatında görevli azami dereceli memurdur. Hazineye ait alacakların tahsil edilmesini sağlar. Ayrıca, kamu hizmetlerine bütçeden gerekli ödemeleri yaptıran memurdur.

Mülkiye Bakanlığının gözetimi ve denetimi altında illerde kurulan kamu idaresi olan defterdarlığın başındaki isim olan defterdar, müessesenin tesis edildiği ilin tam mülki işlerinden mesul olan kişidir. Defterdar, vergi ve harç gibi hazine alacaklarının tahsil edilmesi ve hazineye gelir sağlanması gibi işlerden mesuldür. Ayrıca, genel bütçedeki tahsisattan kamu hizmetinde görevli memurlara, müstahdemlere veya istihkak sahiplerine gerekli ödemeleri yaptırmakla görevlidir. Mülkiye Bakanlığının il ve katma bütçeli ilçe teşkilatının amiri konumundaki defterdar, mülki işlerin ilgili kanun ve mevzuatlara göre yürütülmesini temin eder.

Defterdarın Görevleri Nelerdir?

10 Temmuz 2018 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan “1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi”, defterdarın tanımının yanı gizeme defterdarın görevlerine ilişkin maddeler de içermektedir. Kararnamenin 243. maddesine göre, defterdar, “görev yaptığı ilde Mülkiye Bakanlığının en büyük memuru” olarak belirlenir. Ayrıca, bakanlığın il ve ilçe teşkilatlarının da amiri konumundadır.

İsmi geçen kararnameye göre defterdar; 

Mülki işlemlerin mevzuat kararlarine göre yürütülmesi, Mülki işlemlerin denetlenmesi, Merkez ve taşra birimlerinin suallerinin yanıtlandırılması, Kanuna aykırı hareket edenler hakkında takibatta bulunulması, Merkez ve bağlı ilçelerde görevli memurların soymalarının yapılmasından görevli ve mesuldür.

Aynı kanun maddesine göre, defterdara, gerekli görüldüğü takdir yeterli sayıda takviyeci verilebilir. Ayrıca, defterdarın emrine, il ve ilçe birimlerini defterdar ismine incelemek ve sorgulamak üzere defterdarlık uzmanları veya defterdar uzman destekçileri verilebilir.

Defterdarlık Birimleri ve Görevleri

Yukarıyada belirtilen kararnamenin 244. maddesine göre, defterdarlık birimleri, defterdarın yönetimi altında görev yapar. Buna göre, defterdarlıkların temel birimleri şunlardır; muhasebat birimleri, muhakemat birimleri ve personel müdürlüğü. Ayrıca, büyükşehir belediyeleri sınırlarındaki ilçe malmüdürlüklerinin dışındaki birimler doğrudan defterdarlık bünyesindedir.

Muhasebat Birimleri: İlgili kararnamenin 245. maddesine göre, muhasebat birimleri, muhasebe müdürlükleri, saymanlık müdürlükleri ve malmüdürlüklerinden oluşmaktadır.

Muhasebe Müdürlükleri: İlgili kararnamenin 246. maddesine göre, muhasebe müdürlükleri, ilde veya bakanlığın görevlendirilmesi vaziyetinde il dışında genel bütçeli dairelerin saymanlık hizmetlerini yürütür. Görev alanları içinde saymanlıkların bakanlığa göndereceği yarıyıl sonu ve diğer hesap bilgilerini toplayan muhasebe müdürlükleri, bu bilgileri hakimiyet ederek, ilgili usul ve temellere göre merkeze gönderir. Ayrıca, saymanlıklar arasında koordinasyonun ve uygulama birliğinin sağlaması için defterdar ismine bazı görüş ve öneriler hazırlar. Muhasebe müdürlüğünde bir müdürün altında yeterli sayıda müdür destekçisi, defterdarlık uzmanı ile şef ve diğer personel bulunur. Saymanlık Müdürlükleri: İlgili kararnamenin 247. maddesine göre, saymanlık müdürlükleri, ilde bölge müdürlüğü ve başmüdürlük olarak kurulan daireler ve askeri birimler gibi daire ve birimlerin saymanlık hizmetlerinin yürütülmesinden mesuldür. Ayrıca, bakanlık tarafından verilen diğer görevleri yerine getirirler. Döner sermaye saymanlıklarının kadroları ise, Hazine ve Mülkiye Bakanlığına aittir. Bu saymanlıklar illerdeki defterdarlıklara bağlı olarak görev yapar. Saymanlık müdürlüklerinde görev yapan bir müdürün altında yeterli sayıda müdür destekçisi görevlendirilir. Ayrıca, defterdarlık uzmanı, şef ve diğer personel de istihdam edilir. Malmüdürlükleri: İlgili kararnamenin 248. maddesinin göre, malmüdürlükleri, vezne ve muhasebe servislerinden oluşur. Bazı malmüdürlüklerinde tahakkuk, tahsilat ve hazine avukatlığı servisleri de bulunur. Malmüdürlüklerinde iş hacmine göre yeterli sayıda saymanlık müdür destekçisi, defterdarlık uzmanı, şef ve diğer personel istihdam edilir. Malmüdürü, bakanlığın ilçe teşkilatının amiridir. İşlemlerin mevzuata uygun olarak yürütülmesini sağlar. Servislerin başındaki memurlar, işlemlerin kanun veya mevzuatlara uygun olarak yapılmasından ilk mesul kişilerdir. Vezne ve muhasebe servislerinin bu mesullük dışındadır.

Muhakemat Birimleri: Bahse mevzu Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin 249. maddesine göre, muhakemat birimleri, muhakemat müdürlüklerinden oluşur. Müdürlük olmayan yerlerde hazine avukatlığı servisi oluşturulur. Şehir ve ilçeye ilişkin başhukuk müşavirliği ve muhakemat genel müdürlüğünün görevlerini muhakemat müdürlükleri ve hazine avukatlıkları yerine getirir.

Personel Müdürlükleri: İlgili kararnamenin 250. maddesine göre, personel müdürlükleri, il soymalı personelin atama, nakil, özlük ve emeklilik işlemlerini yapar. Şehir kadrolarının; dağıtım, tahsis, tenkis ve değişiklikleri ile ilgili tekliflerde bulunma yetkisi olan personel müdürlükleri, aday memurların eğitim programlarını hazırlar ve uygular. Ayrıca, il teşkilatının hizmet içi eğitim tasarısının hazırlanmasını koordine eder ve uygulanmasına takviyeci olur. Defterdarlık personelinin her türlü mülki ve sosyal haklarına ilişkin işlemleri de yürüten personel müdürlükleri, bakanlık tarafından verilecek eş görevleri yapmakla da mesuldür.

Defterdarlık Uzmanı Nedir, Ne İş Yapar?

Mülkiye Bakanlığı bünyesinde bulunan defterdarlık uhdesinde gerek görüldüğü vaziyetlerde “defterdarlık uzmanı” istihdam edilmektedir. Atamalar, zafer sırasına ve kadro sayısına göre yapılır.

Defterdarlık uzmanlarının görevleri şunlardır

Defterdarlık biriminde görev alanına giren mevzularla ilgili hizmetleri yerine getirmek, Görev aldığı birimde yürütülen çalışmaların gerektirdiği hizmetleri yapmak, Defterdarlığın görev alanı kapsamında gerekli inceleme ve araştırmalar bulunmak, Defterdarlığın görev alanı kapsamında proje üretmek ve mevcut projeleri geliştirmek, Defterdarlık hizmetlerinin geliştirilmesiyle ilgili çalışmalar yapmak, Hizmetlerle ilgili mevzuat ve uygulamalara ilişkin görüş ve önerilerde bulunmak. Kamu idareleri ve bu idarelere bağlı işletmelerdeki saymanlıklarda ve defterdarlık birimlerinde denetimler ve incelemeler yapmak, “3628 sayılı Mülk Bildiriminde Bulunulması, Rüşvet ve Yolsuzluklarla Çaba Kanunu”na göre soruşturma yapmak, Görevlendirilmeleri halinde “4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Suçlanması Hakkında Kanun”a göre ön inceleme yapmak, Disiplin kaidelerine aykırı davrananlar hakkında soruşturma yapmak.

Defterdarlık uzmanları, hizmetlerin adil, verimli ve etkin sunulmasından mesuldür. İş etik kaidelerine uygun davranması beklenen defterdarlık uzmanları, mesleğin saygınlığını ve güven duygusunu sarsmamaya özen göstermelidir. Yönete değer katma ve objektif olmayı temel alan defterdarlık uzmanları, görevini sorgulanan birimin faaliyetlerini aksatmayacak şekilde ifa etmek zorundadır.

Defterdarlık Uzman Destekçiliği Nedir?

Defterdarlık uzmanı ve defterdarlık uzman destekçileri, defterdarlıkların bünyesindeki muhasebat, muhakemat ve personel birimlerinde görev alırlar. Defterdarlık uzmanı olabilmek için ilk olarak imtihan ile “defterdarlık uzman destekçiliği” görevinde bulunmak gerekir. Bu görev, en az 3 yıldır. Bu zaman içinde memur eğitimi ve işi temel eğitime tabi yakalanan defterdar uzman destekçileri, eğitimlerin ardından defterdar emrinde veya defterdarlık birimlerinde görevlendirilir.

Bir senelik çalışmalarının ardından iki aylık denetim, inceleme ve soruşturma mevzuatı eğitimleri alırlar. Bu eğitim, öğrenim dalına göre değişmektedir. Ayrıca, bu yarıyılda yabancı dil kurslarından da yararlandırılabilirler. Fiili hizmet vakitleri en az 3 sene olan defterdarlık uzman destekçileri, yeterlik imtihanına girmeye hak kazanır. Öğrenim dallarına göre yeterlik imtihanı yazılı, laflı veya yalnızca laflı olabilir. Yeterlik imtihanında galibiyetsiz olanlara 1 sene içinde ikinci kere imtihan hakkı tanınır.

Yeterlik imtihanında zaferli olan defterdarlık uzman destekçileri, defterdarlık uzmanı olarak ceddilir. Aynı ilde en az 5 sene çalışmaları lüzumludur. Özür halleri ortaya çıkarsa 5 senelik süreyi bitirmeden uygun yerlere atama yapılabilir. Beş senelik süreyi tamamlayanlar ise, ihtiyaç gidişatına göre iller arası naklen atanabilirler. Atamalar, Mülkiye Bakanlığı tarafından yapılır. Defterdarlık uzmanları, turne temeline göre memuriyet mahalli dışındaki çalışmalarda görev alabilir. Değişik ilçelerde görev yapmayı temel alan turne programları süresi 2 ila 4 ay arasında değişir.

Defterdarlık uzman destekçiliği giriş imtihanı, üzüntüye, yazılı ve laflı imtihan olmak üzere üç safhalıdır. İmtihana gireceklerin “657 sayılı Devlet Memurları Kanunu”nun 48’inci maddesinde ifade edilen genel koşulları taşıması gerekir. İmtihana en az 4 senelik lisans programı mezunları katılabilir. İktisat, işletme, iktisadi ve idari bilimler, hukuk ve siyasal bilgiler fakülteleri başta olmak üzere mühendislik, mimarlık, fen-edebiyat, eğitim ve iletişim fakülteleri mezunları da bu imtihana katılabilir. Ayrıca, yurtdışında denkliği bulunan üniversitelerin aynı fakültelerinden mezun olanlar da müracaat yapabilir. Atama için Kamu Personeli Seçme İmtihanı’ndan KPSS yeterli puanı alması gerekir.

Osmanlı’da Defterdarlık

İslam devletlerinde defterdar, günümüzdeki Mülkiye Bakanı’na karşılık gelen memurdur. İslam devletlerinde ilk kez Halife Hazreti Ömer, hazinenin gelirlerinin bir deftere kaydedilmesini istemiş ve bunun için bir kişiyi görevlendirmiştir. Bazı tarihi kayıtlardan ilk defterdarlığın Hazreti Ömer yarıyılinde doğduğunu belirtmektedir.

Defterdar, Selçuklular’da “müstevfî” veya “sâhib-i dîvân-ı istîfâ” ismiyle anılırdı. İlhanlılar, mülkiyenin başındaki kişi için XIII. asra kadar “defterdârî-i memâlik” tabirini kullanmışlardır. Osmanlılar, İlhanlılar’ın kullandığı tabiri benimseyerek devletin mülki işlerinden birinci derecede mesul kişiye “defterdar” demişlerdir.

Osmanlı’nın resmî terminolojisinde “bâb-ı defterî” olarak da anılmıştır. Osmanlı Devleti’nde “mülkiye nazırı” makamının karşılığı olan defterdar, aynı zamanda Divan-ı Hümayun üyesiydi. Osmanlı’da defterdarlık makamının ne zaman kurulduğu bütün olarak bilinmemektedir. Bazı tarihi kaynaklarda I. Murat yarıyılinin 1359-1360 Mihalliç kadısı Çelebi bin Mehmet, ilk defterdar olarak geçmektedir. I. Beyazıd yarıyılinde 1389-1402 görev yapan şair Zahiri’nin ismi de “başdefterdar” olarak kaydedilmiştir. Uzunçarşılı II. Murad yarıyıline ait bazı vakfiyelerdeki şahitler arasında “defterdar” ve “defterî” sıfatını taşıyanların bulunması sebebiyle defterdarlığın en geç XV. asrın başlarında var olduğu da ileri sürülmektedir.

Başdefterdalık, defterdarlar hiyerarşisinde en üst defterdar seviyesidir. Başdeftardarlar, 14. ve 19. asır arasında Osmanlı’daki azami mülkiye görevlisiydi. Fatih’in kanunnamesine “padişahın mülklerinin vekili” veya “vezir-i azam” olarak belirlendi. Devletin hazinesi başdefterdar huzurunda açılıp kapatılırdı. Vezir ve kazaskerlerden daha düşük bir makam olan defterdarlık, yeniçeri ağasının üzerindeydi.

Fâtih Kanunnâmesi’nde “başdefterdar” ve “defterdarlar” tabirleri geçmektedir. Buna göre, ikinci defterdarlığın bu devirde kurulduğu belirtilmektedir. Kanûnî Sultan Süleyman yarıyılinde “şıkk-ı sânî” ismiyle bir defterdarlık müesseseyi teşkil edilmiş ve yalılar ve İstanbul’daki devlet tüketmelerinde finansman taşıtı müessese olan mukataalar, bu müesseseye bağlanmıştır. XVIII. asır sonlarına kadar başdefterdarlığın ehemmiyeti daha çoğalmıştır. III. Selim yarıyılinde 1793 Nizâm-ı Cedîd ordusunun kurulmasıyla malî işlere bakacak yeni bir defterdarlığa ihtiyaç dinlenmiştir. Bu yarıyılda ordunun başındaki “Tâlimli Asker Nâzırlığı” şıkk-ı sânî defterdarı uhdesine verilmiş; böylece “Îrâd-ı Cedîd Nâzırı” ismiyle anılmaya başlanmıştır. II. Mahmud yarıyılinde Mukātaat Hazinesi kurulunca başına getirilen birey “Mansûre Defterdarı” olarak anılmışır. Tanzimat’ın arifesinde 1837 sonlarında Hazîne-i Âmire ile Darphâne Hazinesi birleşti ve başdefterdarlık lağvedilmiştir. Yeni müessesenin başındaki kişiye “Darphâne-i Âmire Defterdarı” ismi verilmiştir.

Fâtih Kanunnâmesi’ne göre, defterdar, padişahın mülkünün vekiliydi. Defterdarın müsaadesi olmadan hazineden tek bir akçe dahi alınamazdı. Defterdarlar da bilgi talep etmeden hazineden 2 akçeden fazla akçe veremezdi. Mülki mevzularla ilgili kararlar defterdar tarafından yazılırdı. Dîvân-ı Hümâyun’da malî mevzularla ilgili davalar başdefterdar tarafından görülürdü. Başdefterdarlar, kararlarında daima sadrazama danışırdı.

14. asırda müderris ve kadılar arasından seçilen başdefterdarlar, Topkapı Sarayı’nda eğitim alırdı. Bu yarıyıldan itibaren defterdarlık, hiyerarşik bir devlet görevi haline geldi. Defterdarlar, “mukataa” isimli vergi birimlerinin topladığı gelirleri merkeze yollamakla mükellefti. Ayrıca, maden işletmeleri gibi çeşitli işletmelerin gelirlerden de meseleliydi. Tüm bunların muhasebesini da yapan görevlilerdi.

Osmanlı’da eyaletlerde görevli defterdarlara “eyalet defterdarı” veya “nazır-ı emval” ismi verilirdi. Cumhuriyet yarıyılinde eyaletlerin yerine tesis edilen illerdeki azami mülkiye görevlisi “defterdar” olarak adlandırıldı. Günümüzde de hali hazırda bu anlamda kullanılmaktadır.