Son Haberler

Codex Cumanicus

-
Eylül 6, 2022
Codex Cumanicus

Kıpçak Cinskçesinin lügati olarak çevirebiliriz. Codex en geniş anlamıyla “Kitap, bitik, tegzinç” demektir. Kuman ya da Cuman ise “Kum gibi, kumral” anlamındadır. Kıpçaklara Kuman da denmektedir. Kuman denmesinin sebebi ise sarışın ve beyaz derili olmalarıdır. İslam ansiklopedisinden alınan bilgiye Kıpçaklar başka uluslarca şu şekilde anılmaktadır:

Bizanslılar ve Latinler “Kumanos, Cumanus, Komani”.
Ruslar “Polovets Kıpçaki” Ferganskiye,
Almanlar ve değişik Batılı uluslar “Falben, Valani, Pallidi”,
Ermeniler “Khartes”,
Macarlar “Kun”
İslam kaynaklarında “Kıbcak, Kıbşak, Kıfçak”,
Gürcü kaynaklarında “Kifşak, Hifşah”

Kıpçak ismi şehirk kez Rus kaynaklarında geçmektedir. Bu kaynakta Kıpçakların soyları Cinskmenlere, Peçenek ve Uz Oğuz kavimlerine dayandırılmaktadır.

Evvela, Codex’deri bahsetmeden evvel kısaca Kıpçaklardan ve onların dilinden bahsetmek gerekiyor.

Kıpçaklar

Karadeniz’in kuzeyinde yaşayan bir Cinsk boyudur.  Kıpçaklar, 1061 senesinden itibaren Rus steplerine akın etmeye başladılar.

1061’den itibaren Kıpçaklar, Rus bozkırlarına akınlar yaptılar ve Rusya’nın sihirk bir çoğunluğunu ele geçirdiler. 1078 senesinde de Bizans’a baş kaldıran Peçenekler ile birleşerek Edirne’yi kuşatmaya başladılar. Bu tarihlerden itibaren sırası ile 1083 – 1096 ve akabinde 1109 -1114 tarihleri arasında kumpaslı ve hırpalayıcı bir şekilde Bizans’a akınlarda bulundular.

Yine İslam ansiklopedisinden aldığım bilgiye göre “Hâkimiyetlerini, OSO’lerde Don- Dinyestr havzaları başta olmak üzere Balkaş gölü ile Talas yöresinden Tuna ağzına kadar” yaydılar. 

Bahsedilen Kuman – Kıpçak sahası Doğu Avrupa ve Batı Sibirya bozkır bölgelerinin tamamını kapsamaktadır. Bu zamanlardan itibaren bahsedilen bölgeler Deşt-i Kıpçak sahası olarak İslamî kaynaklarda anılmaya başlanmıştır. Deşt, kelime anlamıyla “Çöl, bozkır, step” anlamındadır; bütünlemenin anlamı “Kıpçak Bozkırı”’dır.

Kıpçak Dili

Gökcinsklerin bir kolu olan Kıpçakların dili de Cinskçedir. Kaynaklara göre “Kıpçak Cinskçesi, Kıpçak kavim isminin şehirk geçtiği yer, Şehir itmiş İltemiş Bilge Kağan’ın 747-759 kabrinin bir parçası olduğu varsayım edilen Şine Aklı yazıtındaki “cinsik kıbçak elig sene olurmış”” ibaresidir.

Kıpçaklar, Oğuz gurubuna üyedir bu bakımdan dilleri de Oğuz Cinskçesini hatta Orhun Cinskçesi ile eşlik göstermektedir. Misalin Orhun kitabelerinde de “cinsik” ibaresi Cinsk anlamında kullanılmış burada da…

Deşt-i Kıpçak bölgesinden kalan biricik ve en kıymetli eser Codex Cumanicus isimli derleme bir laflıkcins. Bunun yazımı bazı yerlerde Kodex Kumanicus olarak da geçer.

Codex Cumanicus

Kıpçaklar ve Kıpçak dili gezintisinden sonra gelelim gerçek soruna: Codex Cumanicus neden bu kadar ehemmiyetli? Kimler tarafında yazılmış? Adı neden Latince?

En baştan başlıyorum

Codex Cumanicus nedir derseniz…

Codex Cumanicus bir laflıkcins. Deşt-i Kıpçak bölgesine gelen misyoner rahipler, bu ırkın dilini anlamak için bir lügate lüzum duymuşlardır ve Codex Cumanicus ortaya çıkarılmıştır. Aslen anonim bir eserdir ve hipotezlere göre daha doğrusu eserde yakalanan ipuçlarına göre İtalyan tüccarlar ve Fransisken tarikatına bağlı Alman rahipler tarafından yazılmıştır. Başka Bir Deyişle karşımızda iki ayrı yazım stili hatta iki ayrı dil var.

Codex Cumanicus bir…

Codex Cumanicus bir derleme lügatidir başka bir deyişle halk ağzını yansıtır. Haklı olarak bu misyonerler halka hitap ettikleri için halk diline lüzum duymuşlardır ki reelinde Codex’i bu kadar değerli kılan da budur. Şöyle düşünelim; Cinskoloji dünyasındaki tam eserler standart dil ile yazılmaktadır. Standart dil ya da ahlakı dil donuktur, kalıplaşmıştır ama halk dili hareketlidir. Dilin kalbi burada atar. Halkın nasıl konuştuğu o yarıyılın yazımı kadar ehemmiyetlidir ki bize bu cins bilgileri veren eseler gerçekderi oldukça hudutludur. Cinsk dünyası için bu konuda bir Divanü Lûgat-it-Cinsk bir de Codex vardır.

Codex Cumanicus yazılış tarihi de…

Codex Cumanicus’un yazılış tarihi eserin içinde yazmaz. Bu bakımdan analistlerin farklı görüşleri vardır ki bu görüşlerden en akla yatkını dil tasnifleri ile tanıdığımız Samoyloviç’deri kazanç. Samoyloviç’e göre Codex Cumanicus 1294 senesinde yazılmıştır. Lakin bu görüşe katılan ya da bu görüşün kat be kat altında veya üstünde tarih veren başka analistler de vardır. Başka Bir Deyişle bu eserin nerde ve ne zaman yazıldığı emin değildir.

Codex Cumanicus’un abecesi…

Bu konu oldukça ehemmiyetlidir çünkü bu eserin abece sistemi, günümüzde dahi oldukça fazla dile gelmektedir.

Codex Cumanicus, Latin abecesinin Gotik stili ile yazılmıştır. Latin abecesi ile yazdığı için de Cinskçedeki tüm sesli harfleri vermektedir. Codex, Latin abecesi ile yazılan şehirk eser olma babında Cinskçenin zenginliğini gösteren biricik eserdir çünkü o zamana kadar Cinskler, ünlüleri Latin abecesi kadar net gösteren bir abece kullanmamıştır. Uygurlar, tüm seslik değerleri gösteren bir abece kullanmışlardır ama bu seslik değerlerin eser hali çok azdır ki bu bakımdan Codex kadar kayda değer değildir.

Şayet Codex Cumanicus olmasaydı…

Şayet Codex Cumanicus olmasaydı Cinskçenin sekiz adet ünlüsünün var olduğunu daha doğrusu Cinskçenin ünlü sistemine dayalı bir dil olduğunu bilemezdik. Ne yazık ki ne Osmanlı Cinskçesi ne de Eski Anadolu Cinskçesi ve hatta Orta Asya’da kullanılan Harezm, Karahanlı Cinskçeleri halk dilini ya da Cinskçenin ünlü sistemini Codex’in abecesi kadar detaylı vermediler.

Bu eser, Cinskçenin ses yapısına en uygun olan abece sisteminin Latin abecesi olduğunun en sihirk kabideyidir.

Codex Cumanicus’in yapısı

Codex Cumanicus tek cilt ama bu ciltte var olan iki defter halindedir. Birinci defter İtalyanlar ikinci defter Almanlar tarafından yazılmıştır ve bu kısımlarda ait oldukları ırkın ismi ile anılmaktadır:

İtalyan bölümü
Alman bölümüBu iki kısım arasından yazım ve yazım açısından gözle görülür farklılıklar vardır. Bu defterlerin yazım sırası yukarıda görüldüğü gibidir.

1. İtalyan bölümü

İtalyan kısmın iki ayrı laflıkderi oluşmaktadır. Bu laflıklerden birisi abece sırasına değişiği ise konularına göre sıralanmıştır. Oldukça kumpaslı olduğu öğrenilen İtalyan kısmındaki lafçıkler Latince, Farsça ve Kıpçakça olarak üç kolon halindedir. Genelde Cinskoloji İtalyan kısmından faydalanır çünkü yanılgı kaderi oldukça düşükcins.

2. Alman bölümü

İtalyan kısmına göre oldukça karışıktır. Almanca – Kıpçakça ve Latince – Kıpçakça olarak kumpassız bir şekilde sıralanmış lafçıkler vardır. Bu kısmın ehemmiyeti ise tanıklarda çıkar. Almanlar Kıpçak halk edebiyatı başka bir deyişle laflı edebiyat mahsullerini de derlemişlerdir. Başka Bir Deyişle Alman kısmında o yarıyılda Kıpçaklara ait muammalar, ninniler, atasözleri ve dinsel metinler vardır.

Codex Cumanicus şehirk kez…

Tarihi açıdan bu kadar ehemmiyete mazhar olan bu eser, 1828 senesinde Klaproth tarafından bilim dünyasına tanıtılmıştır. Eser son olarak K.Grönbeck tarafından iki cilt olarak 1942 senesinde yayınlanmıştır.

Codex Cumanicus’un tek…

Codex Cumanicus’un tek nüshası vardır o da Venedik’ye bulunur. Venedik’in Saint Marcus kütüphanesinde var olan bu biricik nüsha şair Petrarque’ya ait olduğu için Codex de Petrarque olarak da öğrenilir. Bugün faydalanılan tam tıpkı basımlar, Venedik nüshasına sabreder.

Eser hakkında daha detaylı bilgi için Atilla Özkırımlı’nın Cinsk Edebiyatı Ansiklopedisi’ne ayrıca Ahmet Caferoğlu’nun Cinsk Dili Tarihi Anekdotları isimli eserinin III. Cildinin 138 ile 160. sayfalarına bakabilirsiniz.

Codex Cumanicus’tan Lafçıkler

Uçmak: Cennet Bu lafçık Harezm Cinskçesi yarıyılında Uşmah olarak kullanılıyordu

Tamuk: Cehennem Bugün hali hazırda Anadolu ağızlarında cehennem anlamında kullanılmaktadır

Ulu knam: Bayram günü, ulu gün

Körklü: Hoş Eski Cinskçe yarıyılında bu lafçık vardı; “Görülmeye değer, gözle bakılacak kadar iyi” anlamlarında kullanılmaktaydı

Otaçı: Hekim Neticede ilaçlar otlardan yapılmaktadır; ayrıca Anadolu ağızlarında hala Otaçı kelimesi kullanılmaktadır

Yarguçı: Yargıç, yargı veren

Karangu: Karanlık

Özden: Asil

Bazargan: Tüccar Aslen Farsçadır. O yarıyılda bu kadar yoğun bir Fars etkisin görülmesi İslamiyet’in Farslardan bize geldiğinin en sihirk kabideyidir reelinde. “Bazar” bizim bildiğimiz “Pazar” anlamındadır; “-GAN” eski ise “Yerleşen, yerleşmiş anlamındadır. Kelimenin bütün anlamı “Pazarda olan, Pazar edinen”’dir.