Son Haberler

Boksit Nedir? (Özellikleri, Kullanımı)

-
Eylül 9, 2022
Boksit Nedir? (Özellikleri, Kullanımı)

Boksit, mineral olarak öğrenilen ancak minerallerden oluşan bir cevherdir. Alüminyumun hammaddesi bir kaya yaradılışıdır. Farklı metaller de kapsar.

Boksit Nedir? Özellikleri, Kullanımı

Boksit, dünya ticaretinde çok ehemmiyetli bir yeri olan cevherdir. Dünya alüminyum gereksinimi boksit cevherinden karşılanır. Yerkabuğunda en bol bulunan cevherler arasında üçüncü sıradadır. Dünyadaki mevcut boksit yatakları suratlarca sene tam dünyanın boksit lüzumunu karşılayabilecek kapasitededir. Boksitten alüminyum dışında farklı metaller de üretilebilmektedir. Boksit madenciliğinin etrafa verdiği hasarlar son senelerde etrafçıların tepkisine yol açmaktadır. Boksit madenciliği aşınma ve su kaynaklarının kirlenmesi gibi bazı ekolojik meseleleri birliktesi getiriyor. Ancak dünyanın alüminyum gereksinimi olduğu sürece boksit yapımı ve madenciliğinin devam edeceği de bir reel…


Fiziksel ve Kimyevi Özellikleri

Boksitin kimyevi yöntemi genellikle “Al2O3NH2O” biçimindedir. Ancak boksit cevherinin içeriğindeki mineraller değişiklik gösterdiği için yöntemi de farklı olabilmektedir. Sertlik bedeli 1 ila 3’cins. Yoğunluğu 2 ila 2,5 arasındadır. Boksit, mineral olarak öğrenilir ancak yapısı araştırıldığında reelinde bir mineral değildir. Minerallerden oluşan bir cevher veya madendir. Bir cevher, saf olmayan bir mineral formudur. Mineral ise, saf bir bileşiktir ve kesin bir yöntemle açıklanabilir. Bu nedenle her cevher mineral, her mineral de cevher değildir.

Boksit, kayaçların dış tesirlerle yıpranması neticeyi oluşmuş artık bir topraktır. Değişik bir ifade ile laterit topraktan oluşan bir kayadır. Bu topraktaki bazı bileşikler yüzey sularının tesiri ile aşınmış, kalan alüminyum demir oksit, boksit cevherini oluşturmuştur. Genellikle tropikal ve subtropikal bölgelerdeki lateritleşme neticeyi oluşur. Minerallerin karışımından oluşan bir cevher olduğu için kristal sistemi amorf yapıdadır. Yağlı görünüşte, çizgili ve parıltılı bir madendir. Toprağı anımsayan kil görünümdedir. Kapalı tüpte ısıtılınca su sarihe çıkar. Pizolitik özelliktedir. Çok hafif bir cevherdir.

Alüminyum başta olmak üzere içeriğindeki bazı elementlerin imalinde kullanılan bir madendir. Spesifik bir karışımı yoktur. Hidroksit alüminyum oksitler, alüminyum hidroksitler, kil mineralleri, kuvars, olijist, manyetit, siderit ve geotit gibi çözünmeyen maddelerden oluşabilir. Genellikle sulu alüminyum oksit minerallerinin karışımından oluşur. Boksitteki alüminyum mineralleri böhmit, gibsit ve diasporittir. Böhmit monohidrat, ağırlıkça yüzde 85 oranında alüminyum oksit kapsar. Diasporit, böhmit ile aynı kimyevi yönteme sahiptir, kristal yapısı değişiktir. Gibsit trihidrat, ağırlıkça yüzde 65 oranında alümina kapsar. Alümina; tabiatta oksit, sülfat, florür ve silikat halinde çok farklı hallerde bulunabilir. Başka bir ifade ile boksit, hidratlaşmış bir alüminadır. Genellikle alüminyum, demir oksit ve hidroksit karışımlarından oluşur. Beyaz, gri, sarı ve kırmızı renkte olabilir. İçeriğindeki demir ölçüsüne göre rengi de değişir. Silikat ve kalk boksitleri olarak iki cins yaradılışı vardır. Silikat boksitleri; silikatlı kayaçlardaki silis, alkali ve toprak alkali ayrışması ve suyla civardan uzaklaşması neticeyi oluşur. Kalk boksitleri ise, alüminyum kapsayan asitli suların kalkerli yüzgeçlerden geçerken nötrleşmesi ve alüminyum iyonlarının etrafta çökelmesi neticeyi oluşur.

Boksit içeriğinde bulunan silis, kalsiyum, demir ve titan gibi mineraller cevher niteliğini düşürür. Boksitin kullanıldığı alan ve mahsuller de içeriğindeki bu minerallerin oranına göre değişir. Alüminyum imalinde kullanılan boksitin Al2O3 tenörünün yüzde 50 oranında olması gerekir. Boksit içeriğinde yüzde 3 ila 5 oranında SiO2 bulunması halinde alüminyum cevheri olarak kullanılamaz.

Dünyada alüminyum yapımının yüzde 70’i boksite uygulanan Bayer usulü ile yapılır. Bu kimyevi proses usulü ile boksit alüminaya alüminyum oksit bileşiği kadar arıtılmış edilir. Daha sonra alümina Hall-Heroult usulü ile saf alüminyum metali elde edilir. Boksit rezervleri genellikle yerkabuğunun yüzeyine yakın bölgelerde bulunur.


Kullanım Alanları

Boksit, alüminyumun hammaddesidir. Dünya alümina ve alüminyum yapımının yüzde 90’ı boksitten karşılanır. En yaygın kullanımı da alüminyum imalidir. Alümina alüminyum oksit ve akışkan alüminyum imaline paralel olarak boksit yapımı da bölgelere göre değişiklik gösterir. Vanadyum ve galyum gibi elementlerin imalinde de boksit kullanılır. Bunun dışında ateşe dayanıklı refrakter tuğla, çimento gibi yapı malzemeleri yapımının yapıtaşıdır. Boksitten üretilen alüminyum ise, binlerce mahsulün hammaddesidir. Dünyada boksit cevherlerinden üretilen binlerce ton alüminyum, ambalajlardan uzay taşıtlarına kadar geniş bir kullanım alanına sahiptir. Alüminyum oksit alümina; beyaz bir tozdur ve takribî yüzde 30-40 demir kapsadığı için kırmızı renkli boksitin rafinasyonu ile üretilir.

Boksit cevherinin kullanıldığı bazı sektör ve mahsuller şunlardır; uçak sanayisi, otomotiv, konut aletleri, elektrikli aletler, eskiticiler, kimya sanayisi, metalürjik uygulamalar, döküm maddeleri, zımpara kâğıdı ve tozları, çiğ şeker yapımı, demir ve krom yapımı, yüksek fırınlar, petrol ve doğalgaz sondajları, sentetik mullit, döküm maddeleri, alüminyum sülfat, sodyum alüminat…


Boksitle Alakalı Bazı Bilgiler

Boksit ilk olarak 1821 senesinde Fransız jeolog Pierre Berthier tarafından Güney Fransa’daki Les Baux köyü yakınlarındaki Provence bölgesi yakınlarında keşfedildi.
1861 senesinde Fransız kimyacı Henri Sainte-Claire Deville bu cevhere Les Baux köyünden esinlenerek “boksit” ismini verdi.
1887 senesinde Avustralyalı mühendis Karl Josef Bayer, boksitten alüminyum yapımının önünü açtı.
Boksit mahsullerinin geri dönüşümü yapılmasa dahi mevcut boksit cevherleri suratlarca sene tam dünyanın lüzumunu karşılayabilir.
Bir ton alüminyum üretmek için kaba bir hesapla 2 ton alümina; 2 ton alümina üretmek için de 4 ton boksit gereklidir.
Boksit yatakları genellikle yüzeye 0-2 metre yakınlıktadır ve dünyadaki boksit madenciliğinin takribî yüzde 80’i sarih şirketçilikle yapılır. Kalan yüzde 20 ise, Güney Avrupa ve Macaristan’da yeraltı firmacılığı ile yapılır.
Her sene dünya çapında 40-50 kilometrekare yeni arazi boksit yapımı için kullanıma açılmaktadır. Bu da bazı etrafsal meselelere yol açmaktadır. Bu nedenle 2014 senesinde Malezya, boksit ihracatını yasaklandı.
Boksit madenciliği nedeniyle biyolojik spektrum negatif etkilenir, orman arazileri yok olur, aşınmaya yol açar ve bölgedeki su kaynakları kirlenir.


Hangi Ülkelerde Cevheri Bulunur?

Boksit, bir hayli ülkede bol olarak bulunan cevherlerdendir. En bol rezervler Gine ve Avustralya’da bulunur. Vietnam’da da çok yaygın boksit rezervleri bulunmaktadır. Afrika ülkelerinde dünyanın en zengin boksit yatakları bulunmaktadır. Gana, Gine ve Mozambik, en bol boksit rezervi bulunan Afrika ülkeleridir. Boksit rezervi bakımından zengin bölgeler şunlardır; Afrika, Okyanusya, Güney Amerika, Karayipler, Asya… Önde gelen boksit üreticisi ülkeler; Avustralya, Çin, Brezilya, Hindistan, Gine, Jamaika, Rusya, Kazakistan, Malezya, Surinam ve Yunanistan’dır.

Amerika Birleşik Devletleri’de çok az ölçüde boksit madenciliği yapılmaktadır. Bu nedenle Amerika Birleşik Devletleri, boksit lüzumunun yüzde 99’unu ithalatla sağlamaktadır. Bazı ülkeler 100 seneyi aşkın zamandır boksit rezervlerini kullanmaktadır. Dünyadaki toplam boksit rezervinin 50-75 milyar ton olduğu hipotez edilmektedir. Bu sayı, tam dünyanın boksit lüzumunu asırlarca karşılayabilecek seviyededir. Dünyada senelik vasati 160 milyon ton boksit cevheri çıkarılmaktadır.

Türkiye’deki toplam boksit rezervlerinin ise 250 milyon ton ortamında olduğu hipotez edilmektedir. Türkiye’de boksit cevheri potansiyeli yaygın olarak Konya-Seydişehir, Antalya-Akseki, Gaziantep-İslâhiye, Muğla-Milas bölgelerinde bulunur. Türkiye’deki madenlerden çıkarılan boksit cevheri Seydişehir’deki alüminyum kuruluşlarında işlenmektedir. Bu kuruluşlarda senelik vasati 500 bin ton boksit cevheri işlenmektedir. Boksitin hammadde olarak imalinde kârlılık çok düşük seviyede olduğu için Türkiye boksit ihracatı mevzusunda iddialı ülkelerden değildir. Nedeni de boksit yataklarının limanlardan uzak bölgelerde olmasıdır. Bu nedenle değişik ülkelerle rekabet edilememektedir.