Son Haberler

Asit Nedir? (Özellikleri, Çeşitleri, Kullanımı)

-
Eylül 11, 2022
Asit Nedir? (Özellikleri, Çeşitleri, Kullanımı)

Asit; tabiatta bulunan ve suni olarak da üretilebilen; kullanımı çok yaygın maddelerdir. Her üründe asitten bir iz bulunabilir.

Asit Nedir? Özellikleri, Çeşitleri, Kullanımı

Latince “ekşi” anlamındaki “asidus” kelimesinden türetilen bir ad olan asit, daha önceki Türkçede “hamız” olarak adlandırılmış. Ekşi tadı nedeniyle bazı kaynaklarda “ekşit” olarak geçiyor.

Asitler, günlük yaşamımızda kullandığımız bir hayli ürünşöhret yapımında ehemmiyetli bir maddedir. Deterjanlardan parfümlere, paklik malzemelerinden metallere kadar sayamayacağımız bir hayli üründe asitlerden yararlanılır. Sanayideki her cins kimyevi harekât, tarım ilaçları ve özellikle gübreler, binlerce kimyevi ürün asidik yapılı maddeler kapsar.

Özellikleri Nelerdir?

Asidin tanımı ile alakalı değişik görüşler olsa da genel olarak “hidrojen bileşiği” olduğu kanısı egemen. Genel kabul gören tanıma göre; suda çözündüğünde H+ olarak simgelenen hidrojen iyonları üretirler. Başka bir deyişle su çözeltisine hidrojen iyonu vazgeçerler.

Bazı kimyacılar asidi tanımlarken “su çözeltilerine proton veren bileşikler”, kimileri de “kovalent bağ yaparken elektron alabilen bileşikler” ifadelerini kullanırlar. Asidin iyon veya molekül olabileceği güzergahındaki tezler de hala tartışılmaktadır. İlkede bu tanımların hepsi doğru. Kimyacıların ve bilim etraflarının asit ve bazların tanımı ile alakalı değişik görüşlerinde kesin bir neticeye varılamadığı için “asit ve bazların kesin ve iyi tarif edilmesiyle kimyadaki bir hayli mesele çözülür” biçiminde bir tez ortaya atılmıştır. Münakaşalar bitmese de genellikle asitlerin “hidrojen iyonu üreten maddeler olduğu” tanımı kullanılır.

Asitler, yalnızca suda çözündüğünde asit gibi tepki verirler ve elektrik akımı iletebilirler. Bazı asitler tepkime neticeyi tuz ve su oluşturabilir. Anyon muhtevası, ufalamamış moleküller ve kimyevi yapıları nedeniyle değişik asitler değişik özellikler gösterir ve tepkimelere girerler. Asit veya bazlar tepkimeye girdiğinde tuz ortaya çıkarsa “nötrleşme” ismi verilen vaziyet oluşur. Asitleri oluşturan – ve + yüklü iyonların ayrışması hadisesine “iyonlaşma” ismi verilir.

Asitler, cinslerine ve çeşitlerine göre çok fazla ve değişik özellikler gösterirler. Bu nedenle kullanım alanları da değişikleşir. Asitlerin en çok öğrenilen özelliklerini şöyle sıralayabiliriz:

Asitler, mavi turnusol kâğıdının rengini kırmızıya çevirir
Saf katı, akışkan ve gaz olarak bulunabilirler
Bütün asitler hidrojen iyonu kapsar H+
Sulu çözeltilerin ekşi tatları limon, sirke gibi ve yakıcı tesirleri vardır
pH kıymetleri 7’den küçüktür
Bazı asitlerin molekülleri çözeltiye değişik ölçülerde hidrojen bırakır
Bazlarla birleşerek nötrleşirler, ekzotermik nötrleşme tepkimesi verirler ve değişik bir madde ortaya çıkarırlar
Metallerle tepkimeye girerek metal tuzu oluşturur ve hidrojen sarihe çıkarırılar
Tuz ile su oluşturup ısı verirler
Asit ile baz “konjuge” veya “eşlenik” çift bağ oluşturur
Asit ile baz, tatlarıyla ayırt edilebilir; ekşi tat asit, acı tat bazdır
Asitler mermeri dahi yıkım edebilirken, sırça ve plastiğe hasar vermez
Karbonatlarla birleştiklerinde karbondioksit gazı sarihe çıkarırlar
Turnusol kâğıdına döküldüğünde kırmızı renk veriyorsa asit; mavi renk veriyorsa bazdır; ayrıca indikatörlerin gösterge, göstergeç rengini değiştirebilirler. Misalin baz fenolfalini sarıya, asit kırmızıya çevirir.

Asit Cinsleri

Asitler, molekül başına düşen hidrojen atomu rakamına göre sınıflandırılır. Molekül başına tek hidrojen atomu düşen asitlere “monobazik asit” denir. Molekül başına bir veya daha fazla hidrojen atomu düşen asitlere ise “dibazik”, “tribazik”, “polibazik” gibi adlar verilir.

İnorganik asitler: Metal olmayan maddeler ve minerallerden yapılan asitlere verilen isimdir. Sanayide kullanılan asitler inorganiktir. Her sene milyonlarca ton inorganik asit harcanmaktadır. Bir Hayli kimyevide bu cins asitler kullanılır. Konsantre formları oldukça eskiticidir. Başlıca boya, gübre, lif, plastik gibi ürünlerin yapımında kullanılır.

İnorganik asitlerden kimileri şunlardır; sülfürik asit, hidroklorik asit, nitrik asit, fosforik asit, hidrojen klorür…

Organik asitler: İnsanlar, hayvanlar ve nebatların ürettiği asidik karbon bileşimleridir. Karbon iskeletinden katlanırlar. Yiyeceklerde de bulunan ve genellikle hasarsız asitlerdir. Tabiatta saf olarak bulunabilirler. Ayrıca çok rakamda suni organik asit de üretilmektedir. Nebatsal ve hayvansal organizmalarda da bulunurlar. Canlı organizmalar için hasarlı yıkıntıları ve katkıları yoktur.

Organik asitlerden kimileri şunlardır: asetik, malik, sitrik, sorbik, formik, propiyonik, bütirik, fumarik ve bu asitlerin tuzları…

Asit Çeşitleri

Asitlerin natürel ve suni bir hayli çeşidi var. Muhtelif sektörlerde kullanılan asitler, sanayi, ilaç ve besin sektörünün ehemmiyetli bir parçası. Bu asit çeşitlerinden kimilerini ve kullanıldıkları alanları sayalım.

Asetik asit: Sirkelerde bulunan bir asit çeşididir. Turşularda kullanılır.

Askorbik asit: C vitamini kapsar. Narenciyede ve narenciyelerde bulunan asit çeşididir. İlaç üretiminde kullanılır.

Benzoik asit: Hazır meyvelerde bulunan asittir. Mikrobik bozulmaları önler. Yiyeceklerin bir haylisinde katkı maddesi olarak bulunan asit cinsidir.

Folik asit: Çilekte bulunur. Aynı zamanda bir vitamin çeşididir. İnsan bedenindeki dokular için ehemmiyetli bir asittir.

Laktik asit: Sütte ve yoğurtta bulunur. Salamura ve peynir üretiminde kullanılır.

Malik asit: Elma başta olmak üzere bir hayli meyve ve sebzede bulunur. Asitliği tertip etmede kullanılır.

Oleik asit: Zeytinyağında bulunur. Doymamış yağ asididir. Sabun ve cila üretimi, dericilik gibi alanlarda kullanılır.

Sitrik asit: Limonda bulunur. Limon tuzu olarak da öğrenilir. Saydam ve kristal bir yapısı vardır. Salamuralarda kullanımı yaygındır.

Tartarik asit: Üzümde bulunur. Organik asit cinsidir. Tatlılar ve gazozlarda kullanımı yaygındır. Besinlere ekşimsi bir tat verir. Yünlerin boyanmasında da kullanılır.

Borik asit: Kozmetik ürünlerinde kullanımı yaygındır. Beyaz kristal biçiminde inorganik bir maddedir.

Sülfürik asit: Renksiz ve yağ kıvamında bir akışkandır. Parfümler, ilaçlar ve plastiklerin ehemmiyetli bir maddesidir.

Hidroklorik asit: Tuz ruhu olarak öğrenilen kimyevi bileşiktir. Petrol ürünleri, kâğıt imalatı, tekstil ve kimyevi operasyonlarda kullanılır.

Asetilsalisilik asit: Aspirin gibi ağrı kesici ilaçlarda bulunur. Reelinde bir ilaçtır. Damarlardaki pıhtılaşmayı önler.

Sorbik asit: Gıdalarda gözetici olarak kullanılır. Bakteri, küf ve mayalara karşı tesirlidir.

Formik asit: Karıncada bulunur. Bakteri ve mantarları öldürücü tesiri vardır. Çelik imalinde de kullanılır. Sanayide ve ilaç sektöründe binlerce üründe kullanımı çok yaygındır.

Fosforik asit: Bazı ilaçlarda kullanılan asittir. Renksiz, kristal halinde katıdır. Gübrelerde kullanımı yaygındır.

Karbonik asit: Gazoz gibi gazlı meşrubatlarda bulunan asittir.

Nitrik asit: Kezzap olarak öğrenilen organik asit çeşididir. Bakır, cıva, mermi ve gümüş gibi metalleri çözmek için kullanılır.

Yiyeceklerde ve sanayide kullanılan öbür bazı asitler de şunlardır: Akrilik asit, bütirik asit, karboksilli asitler, nükleotit asitler, retionik asit, ürik asit, oksalik asit, hidroflorik asit, hyaluronik asit, hidrobromik asit, hidrolik asit, alfa lipoik asit, amino asit, valproik asit, nükleik asit, palmitik asit…

Bu arada, asitlerin arasında çok tesirli ve güçlü olan asitler şunlardır: Sülfürik asit, karbonik asit, fosforik asit, hidroiyonik asit, nitrik asit, perklorik asit, hidrojen klorür ve asetik asit…

Gıdalardaki Asit

Yiyeceklerin bir hayliyi asit kapsar. Bu asitlerin insan bedenine değişik tesirleri vardır. Hafif, orta ve yüksek asidik kapsayan yiyeceklerden kimileri şunlardır:

Nört veya hafif asidik gıdalar: Nohut, barbunya, darı, soya fasulyesi, pirinç, tatlı su balığı, kestane, fındık, ayçiçeği yağı, nebat çayları, üzüm, mandalina, mango, portakal, kayısı, şeftali, ,incir, kivi…

Orta düzey asidik gıdalar: Buğday, kepek ekmeği, çavdar ekmeği, beyaz ekmek, yulaf, tereyağı, natürel meyve suyu, balık, ayva, nar, armut, üzüm, elma, kayısı, muz, ananas, kuşburnu, kuru meyveler, kızılcık, ceviz, kaju, Antep fıstığı, yer fıstığı..

Yüksek asidik gıdalar: Kahveler, siyah çay, kakao, bal, reçel, tatlılar, hardal, soya sosu, sirke, maya, kırmızı et, tavuk ve hindi eti, yumurta, kültür balığı, kuzu eti, kabuklu deniz ürünleri, ıstakoz, sakatatlar, geyik ve tavşan eti, peynir, inek sütü, mandıra ürünleri, suni tatlandırıcılar, arıtılmış şeker, pastal ve dondurmalar, pizza, bisküvi, çikolata, sucuk, maden suyu…

Fazla asidik ürünler: İçki, sosis, salam, cips, sigara, ketçap, mayonez, kola, gazozlar, ilaçlar, şekerler, arıtılmış tuz, jöle, fruktoz, mısır şurubu, domuz eti, margarin, homojenize süt, işlenmiş besinler, koli meyve suyu, meyveli yoğurt, krem çikolata…

Asit Yağmuru Nedir?

Asit yağmuru, bulutlarda biriken asidik kimyevilerin yeryüzüne düşmesi hadisesine denir. Atmosfere dağılan karbondioksit, kükürtdioksit ve azotdioksit gazları muhtelif kimyevi mutasyonlardan geçerek bulutlardaki su damlacıkları tarafından emilir. Bu damlacıklar bir zaman sonra yağmur, kar, çiy veya sis olarak yeryüzüne düşer. Bu vaka sonrası topraktaki asitlik ölçüyü çoğalır, su kaynaklarındaki kimyevi kumpas değişir, dereler zehirlenebilir ve ormanlarda hasar oluşabilir. Yağmurun pH kıymeti asitlik veya bazlık miktarı 5,6’dır. Vasati 5 pH bedelinin altına düşen yağmur suyu yeryüzüne düştüğünde asit yağmuru sınan vaka hakikatleşir.

Asit yağmurları kükürt ve azot oksitlerin dağıldığı bölgelerde daha çok görülür. Sanayide kömürün kullanımı çoğaldıkça etrafa dağılan kükürt ve azot oksit ölçüleri de çoğalıyor. Bu vaziyet asit yağmurlarına yol açabiliyor. Elektrik ve ısı yapımı için kömür kullanımı yüksek olan Çin ve Rusya gibi bazı ülkelerde hava lekeliliği ve asit yağmurları çok görülür. Gaz yayan bazı natürel kaynaklar da asit yağmurlarına yol açabilir.

Baz Nedir?

Sulu çözeltilerde H+ iyonu alan maddelere “baz” ismi verilir. Acı bir tadı vardır. Ciltte kayganlaşırlar misalin sabun. Güçlü bazlar yakabilir, tahriş edici özellikleri vardır. Güçlü bazlara; sud ve potas kostik, amonyak ve kireç misal verilebilir. Asitler gibi su çözeltilerinde elektrik akımı iletirler. Asitlerle nötrleşerek su ve tuz oluştururlar. Metallerle tepkimeye girmezler, tesirleri yoktur. Sabun, diş macunu, deterjanlar gibi kaygan özellikli ürünler baz kapsar.