Son Haberler

Ali Şir Nevai Edebi Kişiliği

-
Eylül 12, 2022
Ali Şir Nevai Edebi Kişiliği

Ali Şir Nevai Edebi Kişiliği

Nevaî’nin en ehemmiyetli özelliği bütün bir ülke ve dil aşkı ile Çağatayca’yı korunmasıdır. O, ömrü süresince 30 küsür eser vermiştir. Beş mesnevi yazarak Hamse sahibi olmuştur. Ayrıca her şairin yapamayacağı bir biçimde aynı kalitede bütün beş adet Divan tertip etmiştir. Bu divanlar ise Farsçadır. Nitekim Nevaî, beş tane de Çağatayca divan derleyerek bu sarihi kapatmıştır. Her divanda surattan fazla şiir olduğu düşünülürse Nevaî, Fars diline de en az öz dili kadar yakındır.

Ancak Nevaî’nin en ehemmiyetli eseri Muhakemet’ül Lugateyn isimli eseridir. Bu eserin Türkçe anlamı; “İki dilin karşılaştırılması”dır. Nevaî, Muhakemet’ül Lugateyn’nin giriş kısmında dünya üzerinde 4 adet dil Hintçe, Arapça, Farsça ve Türkçe olduğunu korunur. Nevaî’ye göre:

1. Hintçe, en köklü dillerdendir ve onun mukayese etmesi oldukça güçtür. 

2. Arapça kutsaldır, kıyaslanamaz.

Ancak şair bir cinsli Farsçanın neden Türkçeden daha üstün olduğunu kavramaya çalışır. Ona göre Farsça kutsal değildir ve Hintçe kadar da kadim değildir. O zaman neden Türkçe terk edilip Farsça kullanılmaktadır? Tam bu suallerden sonra devam eden Nevaî, Farsçanın sözcüğü yapısını ve Türkçeyi mukayese eterek, Türkçeyi üstün sayar. Ayrıca Farsçanın Türkçe kadar kelime üretemediğini ve Türkçenin Farsçadan daha zengin olduğunu eser süresince misallerle anlatır.

Nevaî’nin üzerinden alınganca durulması gereken bir öteki ehemmiyetli eseri ise Mecâlisün Nefâyis isimli şairler tezkiresidir. Bu tezkire de Nevaî’nin tanıştığı şairlerin yanında tanışmadığı şairleri de anlatması alaka çekicidir.

Nevaî, tasavvuf ile de ilgilenmiş ve eseler kaleme almıştır. Mesnevileri de bu eserleri arasındadır.

Nevaî, şöhretini Orta Asya’dan Anadolu’ya kadar taşırmıştır. Öyle ki Anadolu’da Nevaî taklidi şiirler yanında onun için yazılmış nazireler de vardır. Hatta Anadolu, Nevaî şiirlerini kavramak için sözlükler hazırlamışlardır ki bu sözlüklerin rakamı da azımsanmayacak kadar çoktur. Nevaî o kadar şanlıdır ki Çağatayca dili artık “Nevaî Dili” olarak anılmaya başlamıştır.

Kısaca Nevaî, Çağatay dili için bir edebî yaratmakla kalmamış, Doğu Türkçesine de bir normal yarıyıl sunmuştur. Öyle ki bir hayli analist Nevaî olmadan bir Çağatay yarıyılı tasnifi hazırlamamaktadır. Yarıyılında bu kadar hâkim olmasının sebepleri arasında yükseldiği rütbeler olsa da, Nevaî yeniden de dili ile de yarıyıla damgasını vurmuştur bir âlimdir.